Føroysk framleiðsla: Týskt makrelguff og danskir svimjarar

Føroysk framleiðsla: Týskt makrelguff og danskir svimjarar

Hví virka vit ikki makrelin víðari til spennandi hávirðis vørur í Føroyum, so vit skapa nógv størri virðisøking og spennandi arbeiðspláss - ikki á fiskavirkjum, men á matvøruvirkjum? Koyra hann í dós ella framleiða gourmet vørur til feinschmekkaran á tí eksklusiva marknaðinum, sum er tilreiðar at rinda ovurstóran prís?

Á nei, tað kunnu vit ikki, tí vit eru ikki eitt veruligt land, sum kann gera góðar handilsavtalur við okkara høvuðsmarknaðir. Eitt sjálvstøðugt land, sum kundi verið partur av EFTA og EBS og harvið havt atgongd til 25 fríhandilsavtalur í einum. Og fara vit uppí ES verður tað sum partur av Danmark og so eru vit fyri altíð dømd at vera ein útjaðari í einum øðrum landi í stóra EU. Umframt at vit eisini hava latið ræðið á fiskivinnuni frá okkum.

Og tí mugu føroysk reiðarí keypa virkir í Týsklandi, har tey kunnu víðari góðska makrelin. Tì har eru tey innanfyri EU markið og kunnu selja vøruna tollfrítt. Og skapa stór virðir í Týsklandi við kvotuni úr Føroyum. Gott hjá Týsklandi og gott hjá einari føroyskari fyritøku. Men gott fyri Føroyar?

Og hví er tað nú, at okkara framúr knáu svimjarar ikki kunnu kappast í OL - og nú heldur ikki í vanligum evropeiskum kappingum - undir Merkinum?  Og hví hava vit brúkt krút í 30 ár uppá at júka IOC um at lova okkum inn í hitan - lova okkum at gerast sjálvstøðugan lim? Tá ið tað greitt stendur í viðtøkunum, at bara sjálvstøðug lond kunnu gerast limir. Vilja vit ikki viðurkenna veruleikan?

Er tað nakað sum fær allar føroyingar at vakna og harmast, so er tað tá føroysk ítróttarfólk kappast undir Danabrók. Men vit góðtaka uttan at blunka, at allir føroyingar nú skulu hava danskt cpr nr og Nem-id og at vit avreiða øll kt og vitanararbeiðspláss til Danmarkar. Hava vit uppiborið at kappast undir føroyskum flaggi, tá vit ikki vilja gerast sjálvstøðugt land?

Og hvussu var tað nú við Norðurlandaráðnum? Hvussu leingi hava vit júkað um at gerast fullgyldugir limir har?

Hvussu leingi ætla vit at bidda og biðja onnur um at broyta sínar reglur og geva okkum somu rættindir sum sjálvstøðugar tjóðir hava, uttan at vit sjálvi vilja rætta hond frá síðu til at taka ábyrgdina av landinum?

Nær fara vit at taka endaliga støðu til spurningin um vit vilja verða ein donsk kommuna ella eitt sjálvstøðugt land? Skal hendan einki-støðan halda fram í allar ævir? Ein avmarkandi heimastýris hugsunarháttur gjøgnumseyrar alt kjak og allar tankar her á landi. Kann tað vera so galið, at eingin sær nakra aðra loysn, enn hesar einki-loysnir, har vit liva uppá náði frá øðrum?

Loysnin er beint frammanfyri okkum. Heldur enn at brúka alla hesa orkuna uppá at bidda og søkja um undantøk og øsa seg um órættvísi, lat okkum so heldur arbeiða fyri tí mest eyðsýnda, sum hevði loyst allar hesar trupulleikar. Taka ábyrgd av okkum sjálvum og landinum, so hava vit fullgyldugan limaskap ikki bara í IOC, EFTA og í Norðurlandaráðnum, men eisini í ST! Vit kunnu handla frítt við tey lond vit ynskja, umframt endaleysar aðrar fyrimunir og inntøkumøguleikar, ið lata seg upp fyri okkum.

Verður tað lætt? Nei. Verður tað einfalt? Nei. Klára vit tað? Sjálvsagt. Í samstarvi við onnur lond - serliga Danmark - fara vit sjálvsagt at kunna taka ræði á teimum fáu málsøkjum, ið eru eftir. Tað restar so lítið í - glasið er næstan fult. Og vit hava so dugnaligt og vælútbúgvið fólk, at øll eiga at síggja, at vit saktans kunnu umsita øll okkara viðurskifti og stjórna landinum sjálvi.

Gunvør Balle

3. mars 2015

Grein 52a fyrispurningur settur Kaj Leo Holm Johannesen, løgmanni um møguleikar hjá ítróttarfólki at luttaka í altjóða kappingum:

1. Hvat hevur løgmaður gjørt fyri at føroysk ítróttarfólk kunnu luttaka í altjóða kappingum undir føroyskum flaggi?
2. Hvat hevur løgmaður ítøkiliga gjørt síðan oktober 2014 fyri at fáa fund í lag við IOC stjórnina til tess at fáa føroyskan olympiskan limaskap?
3. Nær hevur løgmaður fingið svar frá IOC forsetanum um at hann er til reiðar at hitta løgmann og nær væntar løgmaður at fundurin verður?
4. Hvørjar væntanir hevur løgmaður til úrslitið av slíkum fundi, havandi í huga at reglugerðin hjá IOC einans loyvir fullveldis ríkjum limaskap?
5. Heldur løgmaður at føroysk ítróttarfólk skulu kappast undir donskum flaggi í altjóða kappingum, um eingi útlit eru fyri føroyskum IOC limaskapi?
6. Ætlar løgmaður at stuðla ÍSF og SSF við at stríðast fyri framhaldandi at luttaka á LEN tiltøkum?

Viðmerkingar:

Svimjisamband Føroya hevur fingið fráboðan frá evropeisku olympisku nevndini EOC, at Føroyar kortini ikki sleppa at luttaka á evropeisku juniormeistarastevnuni 2015, sum verður í Baku í summar. Smbrt ÍSF er tað ein vanlukka fyri Føroyar at missa hendan rættin, tí atgongd til slíkar altjóða kappingar er sera týðandi fyri menningina av svimjingini.

Føroyar plaga at luttaka í hesum kappingum undiri Merkinum, men nú LEN hevur avreitt hesar kappingar til EOC er tað vorðið ein trupulleiki, tí Føroyar ikki hava sjálvstøðugan limaskap í IOC. Tískil kann hetta skjótt gerast eitt prinsippmál fyri allan føroyskan ítrótt, sum hevur við sær skerdar møguleikar fyri luttøku í altjóða kappingum. Endin kann verða, at einasti møguleiki tróttarfeløg og íðkarar síggja, er at kappast sum danir undir donskum flaggi.

Í 30 ár hava Føroyar roynt at fingið sjálvstøðugan limaskap í IOC, altjóða olympiska nevndini - uttan úrslit. Løgmaður er verji hjá føroyska ítróttinum og 24 oktober 2014 lovaði hann, at hann fór persónliga at fundast við stjórnina í IOC fyri at fáa í lag føroyskan olympiskan limaskap.

Hóast tað stendur í reglugerðini fyri National Olympic Committee:

Other disputed states face obstacles to being recognized by the IOC. Dependent territories such as Curaçao, the Faroe Islands, Gibraltar, and Macau can no longer be recognised by the IOC, and athletes from those territories can only participate in the Olympics as part of their parent nation's national team. However, the rule does not apply retroactively, so dependent territories which were recognised before the rule change are allowed to continue sending separate teams to the Olympics. Also, the Faroe Islands and Macau have their own Paralympic teams.

Starvsnevndin í Svimjisambandinum ætlar nú í samstarvi við ÍSF at finna fígging til at fara undir sakarmál ímóti evropeiska svimjisambandinum LEN, fyri at krevja tann rætt sum evstalóg LEN ásetur, at Føroyar sum fullgyldugur limur í LEN kunnu luttaka á øllum LEN tiltøkum. Men hetta kann gerast kostnaðarmikið og kostnaðurin kann verða ein forðing fyri at gjøgnumføra sakarmálið. Tí er spurningurin um løgmaður ætlar at stuðla feløgunum í at føra sakarmálið, ið kann hava so stóran prinsipiellan týdning fyri møguleikarnar hjá føroyskum ítrótti at luttaka í altjóða kappingum og harvið at mennast.

á Løgtingi 2. mars 2015

Gunvør Balle

Grein 52a fyrispurningur settur Bjørn Kalsø, landsstýrismanni í mentamálum um møguleikar hjá ítróttarfólki at luttaka í altjóða kappingum

1. Hvat hevur landsstýrismaðurin gjørt fyri at føroysk ítróttarfólk kunnu luttaka í altjóða kappingum undir føroyskum flaggi?
2. Ætlar landsstýrismaðurin at fara aktivt inn í málið fyri at tryggja, at føroyskir svimjarar kunnu luttaka í juniomeistarastevnuni í ár undir EOC flaggi?
3. Um eingin loysn verður funnin, heldur landsstýrismaðurin at føroysku svimjararnir skulu luttaku undir donskum flaggi í juniorkappingini í Baku í summar?
4. Ætlar landsstýrismaðurin at stuðla ÍSF og SSF - fíggjarliga ella á annan hátt - fyri at fáa staðfest greitt fyri framtíðina, hvørja støðu Føroyar hava í altjóða kappingum og undir hvørjum flaggi kappast verður?

Viðmerkingar:

Svimjisamband Føroya hevur fingið fráboðan frá evropeisku olympisku nevndini EOC (European Olympic Comittee), at Føroyar kortini ikki sleppa at luttaka á evropeisku juniormeistarastevnuni 2015, sum verður í Baku í summar. Hetta hóast endurtikin munnlig lyfti um at føroyskir svimjarar fóru at kunna luttaka har undir EOC-flaggi, síðani tann møguleikin beyðst tíðliga í desember 2014.

Evropeiska olympiska nevndin vil ikki viðurkenna Føroyar, hóast Føroyar hava sjálvstøðugan limaskap í Evropeiska Svimjisambandinum. Juniormeistarastevnan er stevna, sum evropeiska svimjisambandið skipar fyri.  Men ætlanin er nú, at evropeiska olympiska nevndin skal standa fyri stevnuni. Og tá Føroyar ikki hava sjálvstøðugan limaskap í olympisku nevndini, kunnu Føroyar ikki vera við.  Skulu føroyskir svimjarar vera við í kappingini, má tað vera undir øðrum flaggi, hevur evropeiska olympiska nevndin boðað frá.

Starvsnevndin í Svimjisambandinum hevur ætlað at farið undir sakarmál ímóti  evropeiska svimjisambandinum LEN, fyri at krevja tann rætt sum evstalóg LEN ásetur, at Føroyar sum fullgyldugur limur í LEN kunnu luttaka á øllum LEN tiltøkum. Starvsnevndin hevur tó bíðað við sakarmálinum, tí hon ynskti heldur at trúgva uppá eitt munnligt lyfti frá forseta EOC umvegis forseta ÍSF.

Nú arbeiðir Svimjisambandið aftur við sakarmálinum ímóti LEN og ætlanin er í samstarvi við ÍSF at finna fígging til sakarmálið. Uttan mun til um fíggingin verður funnin ella ikki,  verður málið ikki avgreitt áðrenn kappingina í summar og tá Svimjisambandið ikki ynskir at luttaka undir donskum flaggi er greitt, at eingir føroyskir svimjarar verða við í Baku í summar.

Her er talan um rættiliga prinsipielt mál, ikki bara fyri føroyska svimjing, men fyri føroyskan ítrótt yvirhøvur.  At EOC noktar føroyingum at luttaka undir olympiskum flaggi merkir í veruleikanum at Evropeiski Olympiski Felagsskapurin als ikki viðurkennir Føroyar. Og tað merkir, at eingin føroyingur, hvørki í svimjing ella innan nakra aðra ítróttargrein, fer at kunna luttaka í EOC kappingum undir øðrum enn Dannebrog.

Her er talan um prinsipielt mál fyri framtíðar møguleikar hjá ítróttarfólki okkara at luttaka í altjóða kappingum og tí verða hesir spurningar settir landsstýrismanninum.

á Løgtingi 2. mars 2015

Gunvør Balle

UNESCO listin og skyldan at varðveita mentanararvin

Tað er einki minni enn eitt frambrot, at Koltur framyvir skal umsitast sum mentamál. Harvið eru fortreytirnar til staðar, at skapa nakað heilt serstakt og visjonert - fyri okkum sjálv og fyri umheimin. Ein serlig friðingarskipan, ið bæði umfatar mentanararv og náttúruarv, skal skipa Koltur sum ein livandi tjóðgarð. Um rætt verður borið at, fer Koltur at gerast ein kelda til stoltleika, gleði og vitan fyri okkum heimafólk, skúlaflokkar o.a - eins væl og fyri útlendingar - ferðafólk, granskarar og listafólk. Vitan um fornar byggisiðir og -búsetingar, velting, jarðarbrúk og um hvussu náttúran sær út, tá hon er ótamd og órørd.

Í fjør heyst skipaði føroyska UNESCO nevndin fyri kunnandi fundi um UNESCO sáttmálar, heimsarv og føroyskan mentanar- og náttúruarv og um verju av immateriellum mentanararvi. Bæði føroyskir og útlendskir serfrøðingar løgdu fram síni sjónarmið.

UNESCO sáttmálin er mest kendur fyri heimsarvslistan, ið er listi við dømum um mentanar- og náttúruarv, ið verða mett at hava so stórt virði fyri heimin, at serlig átøk skulu gerast fyri, at hesi kunnu verða varðveitt fyri eftirtíðina. Stór virðing er knýtt at heimsarvslistanum, og lond leggja stóra orku í at fáa sítt heimsarvsevni á listan. Í Norðanlondum eru kend støð á listanum eitt nú Þingvellir, Ilulissat ísfjørðurin, rúnarsteinarnir í Jellinge og Bryggjan í Bergen. Onnur kend støð á heimsarvslistanum eru eitt nú pyramidurnar í Giza, kinverski múrurin og Great Barrier Rief í Avstralia. At eitt land fær mentanar- ella náttúruarvsevni á listan hevur stóran týdning fyri ferðavinnuna, tí ferðafólk í stórum tali vitja støðini á heimsarvslistanum. Føroyar hava onki evni á heimsarvslistanum, men kunnandi fundurin var eitt fyrsta stig til at seta føroyskan heimsarv á dagsskránna.

Fundurin á Tjóðsavninum staðfesti, at fyri at søkja um at koma á listan hjá UNESCO yvir heimsarv skal eitt umfatandi og miðvíst arbeiði gerast heima hjá okkum sjálvum fyrst. Víst var á dømi um materiellan og immateriellan mentanararv, ið kann koma uppá tal at søkja um. Tá tað snýr seg um materiellan mentanar- og náttúruarv vísti stjórin á Fornminnissavninum Erland V. Joensen m.a. á, at mentanarminnini í Kirkjubø, búsetingin úti á Reyni, Koltur og Hvalastøðin við Áir kundu verið sjálvsøgd at arbeitt víðari við. Tá tað snýr seg um immateriellan mentanararv kundi talan t.d. verið um føroyska dansin og kvæðini og tann ræsta smakkin.

Visit Faroe Islands hevur rós uppiborið fyri at hava strongt á, at fáa gongd á arbeiðið at lýsa hvat skal til fyri at koma á listan hjá UNESCO yvir heimsarv, tí hetta skumpar undir, at vit gerast tilvitað um týdningin av okkara mentanararvi. Sølva Patursson hevur ótroyttiliga víst á týdningin av, at fáa munagóða brimverju fyri fornminnini í Kirkjubø. Og tess fleiri bólkar og einstaklingar í samfelagnum trýsta á, tess størri vón er fyri, at ein miðvís og skipað tilgongd at varðveita fornminnir og mentanararv verður sett i verk.

Men tað er týðandi at vit gera okkum greitt, at hetta arbeiði skal gerast uttan mun til ferðavinnu og UNESCO listar. Tað skal gerast, tí vit sjálvi síggja og skilja tað neyðuga og virðismikla í mentanararvinum. Um tað kann gagna ferðavinnuni at vit møguleika koma á listan hjá UNESCO, er tað ein eyka ágóði, vit bara kunnu gleðast um. Men tað er sjálv tilgongdin og viljin vit vísa í verki til at varðveita fornminni og mentanarminnini, sum er mest týðandi, fyrst og fremst fyri okkum sjálv. Varðveitingararbeiðið í Kirkjubø er dømi um, at arbeitt verður miðvíst fram ímóti, at mentanarminnini í Kirkjubø sum ein heild verða góðkend av alheimssamfelagnum sum heimsarvur. Men samstundis er manglandi raðfesting av brimverjuni dømi um misrøkt, ið bókstaviliga máðar støði undan varðveitingararbeiðinum.

Mentanarminni umboða okkara felags mentanararv, og tí er tað ein felags skylda og ábyrgd at varðveita tey til framtíðar ættarlið. Hesin mentanararvur skal varðveitast við virðing, umhugsni og teimum bestu kunnleikum og royndum, ið finnast.. Tí má varðveiting av mentanarminnum fáa nógv størri rúmd og raðfesting enn higartil.

Gunvør Balle

24. februar 2015

Spurningar settir Johan Dahl um integrasjón

1.      Hvørjum ítøkiligum átøkum innan integrasjónsøkið verður arbeitt við?

2.      Hvussu útinnur Vinnumálaráðið sín leiklut sum yvirskipaður og samskipandi myndugleiki á integrasjónsøkinum?

3.      Nær kemur ein integrasjónslóg?

4.      Eru ætlanir um at fremja broytingar í galdandi útlendingalóg, og um ja, hvørjar?

5.      Hvussu metir landsstýrismaðurin, at málsøkið útlendingamál best verður umsitið frameftir?

Viðmerkingar:Seinnu árini hevur eitt vaksandi tal av útlendingum sett búgv í Føroyum. Fyri mong er talan um eitt tíðarskeið í arbeiðs- ella ítróttaørindum, men alt fleiri eru gift til Føroya og gerast harvið fastbúgvandi borgarar í landinum. Í 2004 viðgjørdi Útlendingastovan 20 umsóknir frá makum, ið ynsktu familjusameining, og í 2014 var hetta tal 75. Av hesum er lutfallið, at uml. 70% av um­søkjarum eru kvinnur og 30% menn. Talan er sostatt um nærum fýrafalding av umsóknum upp á 10 ár. Leggjast kann aftrat, at tað er ikki óvanligt, at kvinnurnar hava eitt ella tvey børn við sær, so veruliga talið av teimum, ið fáa familjusameining, er nakað hægri.

1.januar 2014 vóru 1.234 fólk í Føroyum, sum eru fødd uttan fyri Norðurlond og sambært Manntali vóru í 2011 2.464 fólk, sum ikki hava føroyskt sum móðurmál. Útlendingar eru í dag ein natúrligur partur av okkara samfelag og eitt ríkt tilfeingi, ið rúmkar okkara vitan og kunn­leika á so mangan hátt. Vit eru fáment og okkum tørvar menniskjaligt tilfeingi.

Eingin ivi er tó um, at vit geva ikki hesum nýggju borgarum nóg góðar møguleikar at trívast og virka í landinum. Størsti trupulleikin er vantandi føroyskt-undirvísing, og ein stórur hópur býr í landinum í mong ár uttan at læra málið. At læra málið væl er lykilin til væleydnaða integrasjón. Lykilin til at kunnu brúka sínar førleikar og lykilin til fult at kunna virka og taka lut í fólka­ræðinum. Umframt dygga mál-undirvísing er eisini tørvur á frálæru um mentan, samfelag, arbeiðsmarknað og teirra rættindir og skyldur.

Integrasjónsálitið frá 2011 mælti til 6 átøk, ið eru neyðug, fyri at integrasjón skal rigga:

1.      Smíða integrasjónslóg

2.      Seta ein samskipara at arbeiða við integrasjón

3.      Kravt byrjanarskeið

4.      Eyka undirvísing í fólkaskúlanum

5.      Átøk til børn undir skúlaaldri og

6.      Tulkatænasta

Løgtingið hevur tikið undir við hesum áliti, og harvið eisini at seta í verk tey tiltøk, ið eru neyðug fyri at hjálpa tilfluttum fólki at fáa eina so góða byrjan og eina so góða tilveru í Føroyum sum gjørligt. Men sera fá av hesum átøkum eru sett í verk, og skjøtul eigur at vera settur á at fáa hesi átøk framd í verki.

Sum er, fáa útlendingar 20 undirvísingartímar í føroyskum í boði ókeypis og kunnu so fáa eitt 20-tíma skeið aftrat, sum tey sjálvi rinda undir Kvøldskúlanum. Sum royndarætlan bjóða Mentamálaráðið, ALS og Tórshavnar Kommuna í løtuni eitt 20 vikurs skeið í heyst og eitt nýtt byrjar aftur nú í januar, og tað er eitt stórt stig rætta vegin. Men umframt, at pláss ikki er fyri øllum á skeiðunum, so er tað framvegis alt ov lítið, og harumframt vantar stórliga undirvísing í føroyskari mentan og samfelagsviðurskiftum. Nógv hava góðar útbúgvingar, og tað, teimum tørvar, er fyrst og fremst eina málsliga innføring í tað virkisøki, tey eru útbúgvin til, soleiðis at tey kunnu brúka sína útbúgving.

Í grannalondunum verða treytir settar umsøkjarum soleiðis, at tey skulu hava verið ígjøgnum ávíst tal av mál-undirvísingartímum fyri at fáa varandi uppihaldsloyvi. Slíka treyt kunnu vit ikki seta, fyrr enn vit hava givið fólki møguleika at taka slík skeið, sum tey í øðrum londum lutvíst skulu rinda fyri sjálvi.

Integrasjón er dømið um øki, har bæði land og kommunur mugu taka ábyrgd, men tað er landsstýrismaðurin í útlendingamálum, sum hevur yvirskipaða ábyrgd. Hann má seta mál fyri økið, orða politikkin og bera so í bandi, at onnur aðalráð og kommunurnar taka sín part á seg. Umframt at bjóða nógv fleiri og longri skeið í føroyskum fram, eigur arbeiðið við at smíða eina integrasjónslóg og at seta ein samskipara at verið millum fremstu raðfestingar.

Spurningar settir Bjørn Kalsøe um føroyskt undirvísing til útlendingar

1.      Hvørji tilboð um føroyskt-undirvísing eru í løtuni í boði til útlendingar, ið koma til Føroya at búgva?

2.      Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja útlendingum nøktandi undirvísing í føroyskum máli, mentan, samfelagsviðurskiftum umframt kunning um teirra rættindi og skyldur?

3.      Hvørji tilboð um føroyskt-undirvísing fáa børn hjá útlendingum í føroysku fólkaskúlun­um í dag?

4.      Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja, at hetta tilboð verður enn betri?

5.      Hvussu er hetta økið skipað millum land og kommunur og tann einstaka, t.v.s. hvør hevur ábyrgd av hvørjum, hvør rindar og umsitur hvat?

6.      Eru 20 ókeypis undirvísingartímar í føroyskum í boði uttan mun til, hvar í Føroyum útlendingarnir búgva, ella eru tað bara ávísir kvøldskúlar, ið bjóða hetta fram í løtuni?

 

ViðmerkingarSeinnu árini hevur eitt vaksandi tal av útlendingum sett búgv í Føroyum. Fyri mong er talan um eitt tíðarskeið í arbeiðs- ella ítróttaørindum, men alt fleiri eru gift til Føroya og gerast harvið fastbúgvandi borgarar í landinum. Í 2004 viðgjørdi Útlendingastovan 20 umsóknir frá makum, ið ynsktu familjusameining, og í 2014 var hetta tal 75. Av hesum er lutfallið, at uml. 70% av um­søkjarum eru kvinnur og 30% menn. Talan er sostatt um nærum fýrafalding av umsóknum upp á 10 ár. Leggjast kann aftrat, at tað er ikki óvanligt, at kvinnurnar hava eitt ella tvey børn við sær, so veruliga talið av teimum, ið fáa familjusameining, er nakað hægri.

1.januar 2014 vóru 1.234 fólk í Føroyum, sum eru fødd uttan fyri Norðurlond og sambært Manntali vóru í 2011 2.464 fólk, sum ikki hava føroyskt sum móðurmál. Útlendingar eru í dag ein natúrligur partur av okkara samfelagi og eitt ríkt tilfeingi, ið rúmkar okkara vitan og kunn­leika á so mangan hátt. Vit eru fáment og okkum tørvar menniskjaligt tilfeingi.

Eingin ivi er tó um, at vit geva ikki hesum nýggju borgarum nóg góðar møguleikar at trívast og virka í landinum. Størsti trupulleikin er vantandi føroyskt-undirvísing, og mong búgva í land­inum í fleiri ár uttan at læra málið. At læra málið væl er lykilin til væleydnaða integrasjón. Lykilin til at kunnu brúka sínar førleikar og lykilin til fult at kunna virka og taka lut í fólka­ræðinum. Umframt dygga mál-undirvísing er eisini tørvur á frálæru um mentan, samfelag, arbeiðsmarknað og teirra rættindir og skyldur.

Integrasjónsálitið frá 2011 mælti til 6 átøk, ið eru neyðug fyri at integrasjón skal rigga:

 

1.      Smíða integrasjónslóg

2.      Seta ein samskipara at arbeiða við integrasjón

3.      Kravt byrjanarskeið

4.      Eyka undirvísing í fólkaskúlanum

5.      Átøk til børn undir skúlaaldri og

6.      Tulkatænasta

Løgtingið hevur tikið undir við hesum áliti og harvið eisini at seta í verk tey tiltøk, ið eru neyðug fyri at hjálpa tilfluttum fólki at fáa eina so góða byrjan og eina so góða tilveru í Føroyum sum gjørligt. Men sera fá av hesum átøkum eru sett í verk, og skjøtul eigur at verða settur á hesi átøk sum skjótast. Integrasjónsálitið staðfestir, at í sambandi við útlendingaøkið hevur Mentamála­ráðið ábyrgd av undirvísingartilboðum í føroyskum máli og mentan.

Sum er, fáa útlendingar 20 undirvísingartímar í føroyskum í boði ókeypis og kunnu so fáa eitt 20-tíma skeið aftrat, sum tey sjálvi rinda fyri undir kvøldskúlanum. Sum royndarætlan bjóða Mentamálaráðið, ALS og Tórshavnar Kommuna í løtuni eitt 20 vikurs skeið í heyst, og eitt nýtt byrjar aftur nú í januar, og tað er eitt stórt stig rætta vegin. Men umframt, at pláss ikki er fyri øllum á skeiðunum, so er tað framvegis alt ov lítið, og harumframt vantar stórliga undirvísing í føroyskari mentan og samfelagsviðurskiftum. Nógv hava góðar útbúgvingar, og tað, teimum tørvar, er fyrst og fremst eina málsliga innføring í tað virkisøki, tey eru útbúgvin til, soleiðis at tey kunnu brúka sína útbúgving.

Í grannalondunum verða treytir settar umsøkjarum, soleiðis at tey skulu hava verið ígjøgnum ávíst tal av mál-undirvísingartímum fyri at fáa varandi uppihaldsloyvi. Slíka treyt kunnu vit ikki seta, fyrr enn vit hava givið fólki møguleika at taka slík skeið, sum tey í øðrum londum lutvíst skulu rinda fyri sjálvi.

Munnligur fyrispurningur til Karsten Hansen um lóg um foreldramyndugleika

1. Hvat heldur landsstýrismaðurin fyrimunirnar og vansarnar vera við:   
1. at lata verandi lóg um foreldramyndugleika framhaldandi vera í gildi?
2. at seta donsku “forældreansvarsloven” í gildi fyri Føroyar?
3. at yvirtaka málsøkið familju- og arvarætt, so vit kunnu smíða okkara egnu lógir á økinum?
2. Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja, at tað altíð er trygdin og trivnaðurin hjá barninum, sum er í hásæti og ikki rætturin hjá foreldrunum til eins nógva samveru, tá avgerð skal takast um foreldrarætt- og samveru við hjúnaskilna?

Viðmerkingar:

Nú landsstýrið hevur í umbúna at broyta lóg um foreldramyndugleika, hevur sjóneykan seinastu tíðina verið sett á ymisk viðurskifti í hesum sambandi, ma. um at tryggja barninum eins góða samveru við bæði foreldrini eftir hjúnaskilnað. Og tryggja samverurætt hjá tí foreldrinum, ið ikki hevur foreldrarættin (oftast pápin) við børnini eftir hjúnaskilnað. Ein nýggjur vinkul vísir á, at rætturin hjá børnum til tryggan uppvøkstur skal ganga fram um rættin til eins nógva samveru við bæði foreldrini. Tá ið talan er um at annað foreldrið ikki er skikkað at hava samveru við børnini,  - td orsakað av sálarligum órógvi, harðskapi, rúsevnismisnýtslu ella øðrum - kann tað vera beinleiðis skaðiligt fyri barnið, at eitt óskikkað foreldur hevur ótarnaða atgongd til samveru við børn síni.

Víst hevur verið á, at Føroyar verður brúkt sum friðskjól hjá hesum (oftast) mammum og børnum, ið verða noydd at flýggja undan hóttandi og skaðiligum pápum, tí smbrt. nýggju donsku foreldraábyrgdarlógini, hava bæði foreldrini eins stóran rætt til samveru við barnið.

Myndugleikarnir hyggja tí fyrst og fremst eftir, at barnið hevur eins nógva samveru við bæði foreldrini, meðan umstøðurnar hjá foreldrunum, teirra evnir at samstarva um børnini og teirra førleiki at geva barninum góða og trygga uppaling kemur í aðru røð.

Um danska forældreansvarslógin verður sett í gildi fyri Føroyar, skal andin í lógini haldast, og bert smávegis praktiskar tillagingar kunnu gerast. Tey eru mong, ið mæla staðiliga frá, at samtykkja verandi donsku lóg í Føroyum. Um galdandi lóg um foreldramyndugleika heldur ikki er mett at verða nøktandi, kann einasta gongda leið vísa seg vera, at yvirtaka økið og smíða okkara egnu lógir á familju- og arvarættarøkinum.

Tá ið ósemjur eru millum foreldrini eftir hjúnaskilna og myndugleikarnir eru blandaðir uppí, er tað av størsta týdningi at myndugleikarnir seta barnið og tess trivna í miðdepilin. Mong eru dømini um foreldur, ið liggja í innanhýsis beiskum valdsstríði um børnini. Og tann einasti tryggi taparin er barnið. Í slíkum førum skal lógin verða greitt orðað, so trivnaðurin hjá barninum er í fokus og myndugleikin skal hava neyðuga játtan og fakligan førleika at útinna hetta í verki. Myndugleikarnir eiga at átaka sær ein virknan leiklut, fyrst og fremst við at gera neyðugar kanningar og metingarnar um hvar barnið hevur best av at vera. Eisini eigur krav at verða sett til mekling og at foreldrini skulu samstarva um børnini. Men rætturin hjá børnunum til ein góðan og tryggan uppvøkstur eiga at koma framum rættin hjá foreldrunum til børnini.

9. februar 2015

Gunvør Balle

Tjóðveldi