Ein stórur dagur fyri føroyska málið

Hesin dagur er ein gleðisdagur, har øll orsøk er til at fegnast og vera errin. Tí í dag hevur løgtingið samtykt uppskotið hjá Tjóðveldi, um at farast skal undir at fáa føroyskt mál inn í fartelefonir og teldur.

Tað merkir, at vilji er til at styrkja føroyska málið á øllum pallum og tað er eitt sterkt politiskt signal um týdningin av tjóðarbygging. Hetta leggur eina greiða ábyrgd á Mentamálaráðið og landsstýrismannin í mentamálum um at seta skjøtil á hetta týðandi arbeiði.

Nevndarviðgerðin vísti, at vegurin er torgreiddur fyri at fáa sjálvsagdar møguleikar fyri føroyska málinum í samskiftistøknini. Skulu vit røkka málinum og samstundis tryggja, at dagføringararbeiðið aftaná verður røkt til fulnar, og at peningur er tøkur til endamálið, er neyðugt við dyggum samstarvi millum almennar myndugleikar og privatu veitararnar.

Álitið frá eini samdari mentanarnevnd ljóðar soleiðis: Løgtingið heitir á landsstýrismannin í mentamálum um at skipa samstarv millum Mentamálaráðið, Fíggjarmálráðið, Fróðskaparsetur Føroya og KT-felagið við tí endamáli at tryggja føroyska málinum atgongd í samskiftistøknini, har serligur dentur skal vera á fartelefonir og teldur.

Vónandi fara privatu veitararnir at síggja ein stoltleika í at leggja seg eftir at fáa føroyskt mál inn í ymsu tólini, forritini og vørurnar - tí ongin ivi er um at brúkarin hevði valt tað sum tosar føroyskt framum fremmandamálið.

Í heildarætlanini um Fólkavøkstur eitur átak nr 23: At styrkja sjálvsfatanina hjá føroyingum frá barnsbeini. Har verður sagt, at negativi hugburðurin til møguleikar í føroyska samfelagnum kemur fyri ein part av veikari sjálvsfatan, har føroyska málið hevur ein týðandi leiklut. Ein skeiklað mynd av veruleikanum verður løgd í okkum frá barnsbeini, tí børn og ung mangla føroysk orð fyri tey fyribrigdi og tær støður tey eru í. Einki føroyskt er í tøkniligu sosialu miðlunum, lítið føroyskt tilfar er í undirvsíngini osfr.

Tí mælir arbeiðsbólkurin til, at fyri at styrkja sjálvsfatanina hjá føroyingum frá barnsbeini, at seta ítøkilig átøk at bøta um støðuna hjá móðurmálinum í øllum liðum í undirvísingini hjá børnum.

Eg gleði meg til at vit komandi árini fara at síggja støðugt meir føroyskt tilfar allastaðni har vit ferðast: Barnafilmar við føroyskari talu, filmsklassikarar við føroyskum teksti, ymisk forrit sum Skype, Facebook, First Class, fartlf-mál, Windows osfr.

Vinna vit inn á hesar rókir, verður føroyskt mál, sum ikki bara røkkur í fortíð, men eisini  inn í framtíðina og tá eru vit komin væl áleiðis.

Fyrispurningur til Johan Dahl um el-kaðal til Íslands

Fyrispurningur eftir Tingskipanini § 52a.

Fyrispurningur um el-kaðal til Íslands, settur Johan Dahl, landsstýrismanni, (at svara skrivliga eftir TS § 52a)

1.     Hvussu gongur við samstarvinum við íslendskar orku-myndugleikar um at kanna møguleikarnar fyri at gera el-kaðal millum Ísland og Føroyar?

2.     Hvørjar ítøkiligar ætlanir hevur landsstýrið fyri at gera Føroyar minni heft av fossilum orkukeldum?

Viðmerkingar

Á Norðurlandaráðsfundi seinasta heyst undirritaði Johan Dahl, landsstýrismaður, ætlanaryvirlýsing við íslendska samstarvsráðharra sín um at fara undir annað stig í kanningini av at gera el-kaðal millum Ísland og Føroyar.

Tað hevur stóran almennan áhuga at fáa upplýst, hvat hendir á hesum øki. Hvat verður eftir ætlan næsta stig, og hvør er tíðarætlanin? Tað er ótrúliga umráðandi skjótt at fáa staðfest, um ein el-kaðal til Íslands er eitt veruligt alternativ.

Í 2012 innfluttu Føroyar olju fyri 1,3 mia. kr., í 2006 var hetta tal 670 mió. kr., t.v.s. at í virði er talan um tvífaldan upp á 6-7 ár.

Tølini vísa tó, at nýtslan nærum stendur í stað. Í ár 2000 brúktu vit íalt 220.000 tons av olju, og í 2011 var nýtslan 218.000 tons. Serliga er tað fiskivinnan, ið hevur minkað sína nýtslu, frá 94.000 til 59.000 tons.

Skip íalt, tvs fiskiskip og onnur skip, brúka í 2012 íalt 90.000 tons av olju - og harvið standa skipini fyri uml 40% av samlaðu oljunýtsluni. Sostatt sæst, at fiskivinnan hevur tillagað seg mest, meðan nýtslan á landi er óbroytt seinastu árini. Tað má staðfestast, at tað gongur alt ov seint við at minka um bundni at olju sum orkukeldu á landi.

Alt bendir á, at oljuprísurin bara fer at hækka í framtíðini, og tí fara útreiðslurnar til orku - bæði fyri land, kommunur, virkir og húsarhald - at gerast ein ovurhonds tungur postur,  um ikki okkurt veruliga munadygt átak verður gjørt skjótt.

Í sambandi við at Halldór Ásgeirson, fyrrverandi íslendski forsetin, í 2005 vitjaði Jóannes Ejdesgaard, løgmann, varð møguleikin fyri kaðalsambandi millum Føroyar og Ísland til flutning av el-orku umrøddur. Hetta hevði við sær, at Vinnumálaráðið heitti á Jarðfeingi um at gera innleiðandi metingar av fíggjarliga, tøkniliga og lógliga grundarlagnum fyri at flyta el-orku úr Íslandi til Føroyar. Jarðfeingi og íslendski orkumyndugleikin gjørdu eina forkanning í 2007 av at leggja ein el-kaðal millum londini, og tann varliga metingin segði, at tað kom at kosta einar 2,7 mia. at gera íløguna. Talan er um eitt umleið 450 km langt kaðalsamband umframt umformarastøðir í Íslandi og í Føroyum. Afturat hesum verður neyðugt at styrkja føroyska el-kervið til øktu mongdirnar av el-orku, umframt at ein trygdarskipan fyri kaðalbrot má setast í verk.

Um kostnaðarmetingina segði frágreiðingin hjá Jarðfeingi, at 100 MW kaðalsamband og transformatorstøðir verða mett at kosta 2.000 mió. DKK. Styrking av el-kervinum í Føroyum og uppbygging av nøktandi backupskipan (fyri kaðalbrot) verður mett at kosta 700 mió. DKK. Samlaða íløgan er tá mett at verða umleið 2.700 mió. DKK.

Í samandráttinum av frágreiðingini skrivar Jarðfeingi at enda: “Hesar fyrstu metingarnar eru áhugaverdar, men tað er neyðugt, at málið um el-kaðal úr Íslandi verður viðgjørt saman við øðrum møguleikum at minka um oljunýtsluna og útlát av veðurlagsgassum við atliti til veitingartrygd og búskap.”

Nú eru 6 ár liðin, síðan kanningin hjá Jarðfeingi varð gjørd, og tølini eiga sjálvsagt at kannast av nýggjum, tí tøkniliga menningin hevur ofta við sær, at kostnaðirnir minka. Um vit bara taka føroysku oljunýtsluna á landi, so samsvarar hon í virði við uml. 700 mió. kr. árliga. Seta vit tað einfalt upp, merkir tað, at talan er í veruleikanum bara um trý ára nýtslu, so er kaðalin vunnin innaftur.

Tí má tað sigast at vera umráðandi at fara undir næsta stig í kanningini av at leggja el-kaðal úr Íslandi til Føroya, so øll tøk vitan fæst til vega. Saman við øktari vitan um aðrar møguleikar fyri at minka um oljunýtsluna, eiga vit tá at hava grundarlag fyri at taka endaliga støðu um, hvør skilabesta framtíðar loysn verður á okkara orkuveiting.

Á Løgtingi, 17. apríl 2013

Gunvør Balle

Fyrispurningur um bjarging av myndasavninum hjá Kringvarpinum

Grein 52a fyrispurningur

til

landsstýrismannin í mentamálum

viðvíkjandi bandasavninum hjá Kringvarpinum

1. Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja, at bandasavnið hjá Kringvarpi Føroya verður varðveitt?

2. Ætlar landsstýrismaðurin at fylgja tilmælinum frá arbeiðsbólkinum frá 2010 um digitalisering og varðveitslu av bandasavninum?

Viðmerkingar:

Ì 2010 handaði ein bólkur umboðandi starvsfólk frá Kringvarpi Føroya, Landsskjalasavninum, Landsbókasavninum og Fornminnissavninum landsstýriskvinnuni í Mentamálum eitt álit um hvussu bandasavnið í Kringvarpinum kundi bjargast. Álitið innihelt eisini uppskot um, hvussu føroyskt loftmiðlatilfar kann verða varðveitt undir tryggum kørmum framyvir. Stovnarnir vóru samdir um, at mæla til at íverkseta hesa bjargingarætlan, í ásannan av, at talan er um sera týdningarmiklan mentanararv hjá føroyska fólkinum, sum tað er alneyðugt at standa saman um at bjarga.

Tað er alneyðugt, at stig verða tikin beinavegin til at tryggja mentanararvin, sum liggur í bandasavni kringvarpsins. Bandatilfarið lysir søgu og samleika føroyinga tey seinastu gott 50 árini í ljóði og myndum. Tað er onki minnið enn ein sorgarleikur, at hetta tilfarið, sum kundi verið til stórt gagn fyri eftirtíðina, forferst, tí hóskandi bjarging og varðveitsla av tilfarinum ikki verður raðfest. Longu nú er partur av tilfarinum farin fyri skeyti.

Tað snýr seg ikki einans um at varðveita tilfarið fyri eftirtíðina, men eisini at gera tað atkomuligt fyri almenningin. Talgilding hevði gjørt tað møguligt hjá øllum borgarum, at fingið atgongd til tann partin av okkara mentanararvi, sum er í ljóði og myndum.

Arbeiðið var mett at kosta uml. 30 milliónir samanlagt. Í uppritinum varð mælt til, at peningur verður játtaður til 3 ársverk at arbeiða við at talgilda alt bandaða loftmiðlatilfarið hjá KVF. Verkætlanin gongur yvir 10 ár, ella 2,7mió um árið í góð 10 ár.

Sum nú er, eigur Kringvarpið uppgávuna at talgilda og varðveita bandasavnið. Tað er rætt og slætt ábyrgdarleyst av Mentamálaráðnum, at leggja hesa kostnaðarmiklu uppgávu yvir á frammanundan hart sperda Kringvarpið. Hesin stovnur noyðist sjálvsagt at raðfesta framleiðslu av aktuellum tilfari, fram um at bjarga bandasavninum. Og tí dettur hendan ómetaliga týdningarmikla uppgáva burtur ímillum og ongin tekur ábyrgd. Hesum kunnu vit sum fólk og tjóð við virðing fyri okkara mentanararvi ikki loyva okkum. Tí er tað av alstórum týdningi, at landsstýrismaðurin tekur ábyrgd og greiðir frá hvørjar ætlanir eru fyri bjarging og varðveitslu av bandasavninum.

Á Løgtingi, 16. Apríl 2013

Gunvør Balle

Løgtingskvinna

Skapandi vinnur koma ikki av sær sjálvum

Tjóðveldi hevur sett uppskot fram um at landsstýrið stovnar almennan filmsgrunn. Filmslistin hevur av álvara tikið seg upp sum ein vaksandi listagrein í Føroyum seinastu árini. Ongin ivi er um, at her er talan um listagrein sum hevur góðar møguleikar at røkka út í heim og gerast enn ein týdningarmikil táttur í okkara mentanarlívi.

Ein filmsgrunnur er harumframt eitt grundleggjandi amboð, at menna eina nýggja vinnu, sum kann fáa rættiliga stóran týdning fyri búskapin. Filmar framleiddir í Føroyum - óansæð um tað er av føroyingum ella útlendingum - er ein tann besta marknaðarføringin av Føroyum sum ferðamannaland, vit kunnu hugsa okkum.

Flestu lond hava langt síðan ásannað týdningin av at tað almenna stuðlar við byrjunarkapitali til hesa ofta kostnaðarmiklu lista- og vinnugrein. Grannalond okkara hava í mong ár haft sjálvstøðugan filmsgrunn, ið er óheftur av tí almenna mentanargrunninum, júst orsakað av at her er talan um serliga listagrein og vinnugrein.

Vanliga uppfatanin her á landi er tíverri framvegis, at tað er alt í lagi við eitt sindur av mentan og list. Vit fáa undirhald, nakað av mentan skal helst til og tað eiga vit at stuðla eitt sindur. Men so leggja vit ikki meir í tað, og tí er tað so lætt at kuta 20% av Mentanargrunninum í einum. Fara vit í onnur lond, síggja vit hvussu nógv meir tilvitaði tey eru um tann risatýdning mentan og list hava í samfelagnum og tað beinleiðis samband, ið er millum eitt ríkt listaumhvørvi og til vøksturin í skapandi vinnum.

Gransking vísir, at tær skapandi greinarnar verða størstu vinnuøkir í framtíðini, og fara at kasta stór virði av sær til samfelagið. Hetta er sjálvsagt eisini galdandi í Føroyum um vit vilja verða partur av framtíðini og ikki bara dvølja í farnum tíðum. Um vit vilja fáa unga, kreativa og vælútbúna fólkið at støðast her. Her verður filmslistin ofta tikin fram sum dømi. Tann vinnan veksur við rúkandi ferð og kastar heilt nógv aftur til tey lond, ið hava satsað tann vegin. Hendan listagrein, sum eisini er sera kommerciel, er dømi um ein endaleysan tørv, ið støðugt skal nøktast í framtíðini. Tað sama er galdandi fyri telduspøl-vinnuna, har eftirspurningurin eftir telduspølum eftir øllum at døma er ómettandi. Tað snýr seg um at geva skapandi kreftunum møguleika at vaksa og kasta virði av sær.

Men tað er neyðugt at landið tekur ábyrgd og hevur eina greitt orðaða mentanarstevnu. Tí landið spælir ein týðandi leiklut í at skapa gróðrarlíkindi fyri at mentan og skapandi vinnurnar kasta virðir av sær. Um vit vilja fáa skapandi vinnugreinar at blóma, mugu vit byrja tá børnini eru smá, so tey støðugt sleppa at menna síni íbornu skapanarevni. Anne Bamford hevur í nýggjari kanning skrivað eina frágreiðing um list í uppvøkstri og skúlagongd í Føroyum og hon vísir júst á hvussu nógv vantar á tí økinum. Vit mugu støðugt arbeiða við at tryggja skipanir, ið uppala sjálvstøðugt hugsandi, kritisk og kreativ menniskju. Frá dagstovnaøkinum og allan vegin fram til hægri lestur.

Landið hevur eina týðandi uppgávu í at fáa undirvísing í almennari list inn í grundskúlan. Undirvísing í list kann helst við stórum gagni eisini blandast við størri fokus á heimsspeki, tøkni og handilsskap. Hetta eigur eisini at síggjast aftur innan hægri lestur.

Tí er hetta eitt sera stórt mál, ið ikki er avmarkað til eitt einstakt málaráð, men krevur breitt samstarv. Tíðin er komin til, at í minsta lagi Vinnumálaráðið og Mentamálaráðið saman seta sjóneykuna á at skapa fortreytir fyri at fáa mentan, list og skapandi vinnur at blóma. Men tað gerst ikki aleina við skjótum mvg-frítøkum og her og nú loysnum. Hetta arbeiðið krevur, at hugtakið “tað kreativa samfelagið” verður tikið í álvara, og at byrjað verður við rótini. - Við børnum okkara. Men um vit megna tað, kunnu vit vera vís í einum ómetaligum avkasti, bæði vinnuliga og samfelagsliga og ikki minst, fyri tað einstaka menniskja.


Gunvør Balle
tingkvinna

Uppskot til samtyktar um at fáa føroyskt mál inn í teldur og fartelefonir

Gunvør Balle

Løgtingskvinna

Løgtingsmál nr. xx/2012: Uppskot til samtyktar

Løgtingið heitir á landsstýrið um at kanna og leggja ætlan fyri, at fara undir at fáa føroyskt mál inn í samskiftistøknina, herundir fartelefonir og teldur, og leggja fram neyðug lógaruppskot í hesum sambandi.

Viðmerkingar:

Alnetið og fartelefonin eru vorðin ein týðandi táttur í okkara samskifti og mentanarliga virksemi, serstakliga millum tey ungu. Samstundis ber til at vísa á, at tað er ungdómurin – meira enn nakar annar aldursbólkur – sum leggur grundina undir framtíðar málbroytingar. Nógv bendir á, at tey ungu ikki duga móðurmálið nóg væl og ein av orsøkunum til hetta er, at miðla-ávirkanin er kraftfullari enn nakrantíð, og alt ov lítið av frálæru- og barnatilfari er tøkt á føroyskum.

Føroyska málið er undir støðugum trýsti so hvørt nýggj øki koma inn á okkum, sum bara eru á útlendskum máli. Tað er eitt støðugt átak at menna føroyskt og tað verður ikki bíligari við tíðini, nú allir hugsandi miðlar koma floymandi og allur heimurin er komin inn í hvørt hús. Um vit ikki ásanna hetta, verður føroyskt mál, sum bara røkkur í fortíð og ikki framtíð.

Ein týðandi partur av tilmælunum í frágreiðingini “Málmørk” frá Málstevnunevndini frá 2007, snýr seg um møguleikarnar at styrkja støðu málsins á øllum økjum í samfelagnum. Málstevnunevndin mælir til, at nýtaramótini á teldum og fartelefonum verða føroyskað og at leggja føroyskar orðabøkur inn á fartelefonirnar.

At menna og framleiða kunningartøkni er ein vinnuvegur, sum allar heimsins tjóðir kunnu vera við í – summar við størri fyrimuni enn aðrar. Enskt mál er ráðandi á hesum øki, eins og meginparturin av øllum ritbúnaði hevur sín uppruna í enskum máli. Nógv orka verður løgd í at týða enskmæltan ritbúnað til onnur mál. Sum dømi kann nevnast, at flest vanlig forrit, ið stórur partur av fólkinum nýtir dagliga, eru týdd til skandinavisk mál. Bæði í Íslandi og í Noregi í sambandi við nýnorskt verður strongt á at gera nýtaramótini á egnum máli. Uppgávan er krevjandi, men verður mett at hava stóran týdning fyri málini, so at tey ikki verða fyri missi á hesum týðandi øki.

Fartelefonin er eitt týðandi frambrot á samskiftisøkinum. Saman við teldutøknini og alnetinum hevur fartelefonin við sínum mongu hentleikum havt stóra ávirkan og broytt teir siðbundnu samskiftishættirnar. Sms-mál verður sagt at vera skrivað talumál. Sostatt, er lætt at ímynda sær, at sms-málið longu sum er, ávirkar skriftmálið hjá teimum ungu, sum brúka sms-mál dagliga. Tí hevur tað stóran týdning, at tey, sum í framtíðini fara at keypa sær fartelefon, hava møguleika, at velja føroyskt nýtaramót og føroyskar stavir, eins og føroyskar orðabøkur eiga at verða lagdar inn á fartelefonirnar, sum stuðla stavsetingini og lættir um sms-ingina.

Harumframt er tað neyðugt, at stuttleikaídnaðurin, sum burturav vendir sær til føroyingar á útlendskum máli, styrkir sína støðu í føroyska samfelagnum, so hvørt sum tøknin gerst framkomnari. Hugsað verður um telduspøl, filmar og margmiðlaframleiðslur og t.d. sjónbandaløg, yrkingalist, leiklist o.a., sum kundu havt serstakan áhuga fyri føroyskan ungdóm og samfelagið sum heild. Td. hevði tað haft stóran týdning at føroysk foreldur kunnu keypa útlendskar barnafilmar og teknifilmar við føroyskari talu, ella í minsta lagi føroyskum teksti.

Tað er altavgerandi at her verður talan um serstaka játtan, ið kann skipast tvørtur um ár. Nám eigur at hava avgerandi samskipandi leiklut í slíkum arbeiði og somuleiðis er Týðaragrunnurin eitt týdningarmikið amboð fyri at røkka málinum. Týðaragrunnurin eigur at loysast frá Mentanargrunninum, og fáa serstaka og økta játtan og reglugerðin eigur at enduskoðast. Tað skal bera til, at søkja um stuðul til starvsløn til at týða ymiskt tilfar til føroyskt. Eitt nú barnafilmar og ymisk forrit sum Skype, Facebook, First Class, fartlf-mál, Windows osfr. Flestu av hesum forritum hava latið upp fyri, at til ber at týða til alskins mál og onkur av hesum forritum eru lutvíst týdd til føroyskt. Men sum er, er hetta øki heilt óskipað og tað sæst eisini mangan á góðskuni á týðingini. Eitt dømi er ófulfíggjaða føroyska týðingin av Facebook. Tað eru mong fólk við vitan um tann tøkniliga partin, sum hava áhuga fyri at týða hesi forrit, men tørvur er á at skipa umstøðurnar rundan um týðara-arbeiðið. Tvs at krøv skulu setast til at týðingin fer fram saman við málkønum fólki, at orðabøkur- ella listar verða gjørdir og dagførdir og løn kann latast fyri arbeiðið, ið er gjørt.

Í samgonguskjalinum hjá sitandi samgongu stendur: “Føroyskt mál skal styrkjast. Samgongan fer at arbeiða fyri at fylgja tilmælunum frá Málstevnunevndini. Føroyskt mál eigur at koma inn á fartelefonir og teldur.” Sostatt er hetta uppskot heilt í tráð við landsstýrisins egna vilja.

á løgtingi 5. februar 2013

Gunvør Balle

løgtingskvinna

Skrivligur fyrispurningur til Bjørn Kalsø um forskúlar

1. Ætlar landsstýrismaðurin at vit skulu hava forskúlar í Føroyum?
2. Um ja, nær verður kunngerð um forskúlar sett í gildi?
3. Er ætlanin at øll børn skulu í forskúla, ella skal tað vera frítt val?
4. Hvørjar eru orsøkirnar til at Dagstovnaráðið ikki virkar og nær skal tað fáast at virka?
5. Ætlar landsstýrismaðurin at leggja fólkaskúlarnar út til kommunurnar at umsita?


Viðmerkingar:

Til spurning 1 og 2:
Eitt av PISA-tilmælunum var at lækka skúlaaldurin, soleiðis at føroysk børn byrja skúlagongdina 6 ára gomul. Fyrrverandi landsstýriskvinna í mentamálum sendi kunngerð viðv. forskúlum til hoyringar í november í 2010, altso fyri 15 mánaðum síðani. Kunngerðin fekk rættiliga blandaða móttøku: Lærarafelagið var positivt, Pedagogfelagið hevur víst á fleiri ivamál meðan nógvar atfinningar vóru frá KSF.

Spurningurin um forskúlar er nær tengdur øllum málinum um hvør eigur ábyrgdina og kostnaðin av fólkaskúlanum. Smbrt kunngerðini kunnu kommunur stovna forskúla, ið skal vera samanrunnin partur av fólkaskúlanum annars, bæði tá ið tað snýr seg um lærutilgongd, starvsfólk, staðseting og nýtslu av teimum tilboðum, sum eru í skúlanum, til dømis skúlabókasavni og kunningartøkni.

Kommunusamskipan Føroya sær onga sakliga orsøk til, at kommunurnar skulu halda útreiðslurnar av forskúlanum, um hann skal skipast smbrt. uppskotinum, ið var til hoyringar. KSF vísir í sínum hoyringssvari á, at “Ætlanin um forskúlar er í øllum lutum í andsøgn við meginregluna um, at tann ið valdar eisini skal gjalda”.  Tí vilja kommunurnar ikki vita av ætlanini, sum tá lá á borðinum.

Spurningurin er viðkomandi, tí tað er nú ein sannroynd, at fleiri skúlar ymsastaðni í landinum byrja at gera forskúlar, uttan kunngerð - og nú er vandi fyri, at man endar í onkrum undaligum, har hvør kommuna og skúli snikka síni egnu tilboð saman.

Til spurning 3:
Í Føroyum er kjakið enn livandi um, hvørt tað er rætt at flyta skúlaaldurin niður ella ikki. Í flestu grannalondum okkara fara børn í skúla 6-ára gomul, men har kallast fyrsta árið 0-ti flokkur, sum altso er fult integreraður í fólkaskúlan og tí eisini er skipaður undir neyvt sama leisti sum restin av skúlagongdini. Men í hesum londum eiga kommunurnar ábyrgdina av øllum fólkaskúla økinum, øvut okkara tvíbýttu skipan.

Eitt er bygnaðarliga skipanin, men annað - og týdningarmeiri - er kjakið um tað er rættast fyri barnið at byrja eitt ár fyrr í skúla. Í Finlandi, ið sum kunnugt er hægst á PISA-listanum, fara børn í skúla 7-ára gomul, men har hava námsfrøðingarnir bachelor-útbúgving og kunnu undirvísa børnum fyrstu skúlaárini, altso í innskúlingini.

Til spurning 4:
Í 2011 vóru tvey ráð sett á stovn, eitt dagstovnaráð og eitt fólkaskúlaráð, ið skuldu virka sum ráðgevar hjá mentamálaráðnum. Orsakað av ósemjum millum kommunufelagsskapir og Mentamálaráðið er Dagstovnaráðið  tó ongantíð komið at virka, og tí hevur landsstýrismaðurin ikki fingið nøktandi ráðgeving frá hesum parti, ið veit mest um menning og tørv hjá børnum undir skúlaaldur.

Pedagogfelagið metir ikki, at spurningurin um forskúlar og um at lækka skúlaaldurin er lýstir nóg væl. Tey eftirlýsa endamálið við at byrja forskúlar, hvat er tað man vil og hví verður brotið inn í dagstovnaøkið. Men tey meta ikki at teirra sjónarmið hava verið hoyrd og viðgjørd nóg væl, tí Dagstovnaráðið - sum er ráð, ið landsstýrismaðurin skal lurta eftir - í veruleikanum ikki hevur virkað.

Tí verður spurt, hvat landsstýrismaðurin ætlar at gera fyri at fáa Dagstovnaráðið at virka.

Til spurning 5:
Málið um forskúlar er sostatt enn eitt dømi um, hvussu umráðandi tað er at Mentamálaráðið sum skjótast stingur út í kortið, hvussu viðurskiftini á skúlaøkinum skulu verða. Tað er í fyrsta lagi kki nøktandi, at arbeitt verður uttan kungerð og Mentamálaráðið hevur harumframt ábyrgdina at tryggja, at allir skúlar arbeiða eftir einum og sama leisti. Mentamálaráðið skal eisini tora at viðgera spurningin, um forskúli skal vera eitt tilboð ella eitt krav og royna at finna breiðar semjur.

Mangt bendir á at málið um forskúlar er endað í óvissuni um fólkaskúlin skal leggjast út til kommunurnar at umsita ella ikki. Tì er tað áhugavert at hoyra hvørjar ætlanir landsstýrismaðurin hevur hesum viðvíkjandi. Skal fólkaskúlin halda fram í verandi tvíbýttu skipan, verður talan kanska heldur um at skipa samstarvsøkir, ella skal hann leggjast út til kommunurnar. Hvagar gongur leiðin?

Gunvør Balle

løgtingskvinna

4. februar 2013

Fólkaatkvøða um nýggja fiskivinnulóggávu

Eftir bara einum ári, hevur Landsstýri gjøgnumført forskatting av pensjónum, flatskatt, avtikið Landsbankan, hækkað blokkstuðulin, niðurlagað Musikkskúla og Mentanargrunn og arbeiðir nú við at áseta brúkaragjøld á vælferðartænastur. Hetta eru bara nøkur av álvarsmálunum, ið samgongan uttan stórvegis kjak ella hoyringar hevur koyrt ígjøgnum. Alt átøk, ið hava í felag, at tey hava skeiklað vælferðarsamfelagið, skapt stóra ónøgd og misálit á politisku skipanina.

Men felags fyri øll hesi átøk er, at her er - hóast trupult - møguleiki fyri at venda aftur. Tá nýtt landsstýrið kemur, fara vit at broyta hesi viðurskifti aftur og harvið koma aftur á rætta kós. Tað er stóri munurin millum tað sum higartil er framt, og fyriliggjandi ætlanir um broytta fiskivinnulóggávu. Har vendist ikki aftur.

Jacob Vestergaard er nú komin alment fram við sínum ætlanunum um, at fiskivinnan í Føroyum endaliga skal privatiserast.

Her eru nakrir megintættir í uppskotinum frá landsstýrismanninum:
1. At broyta heitið “fólksins ogn” til “landsins ogn”. Hví skal hetta broytast? Tað er grundleggjandi skeiv avgerð, tí hetta er okkara felags tilfeingi. Heldur kundi heitið verið “Tjóðarogn”, so ongin ivi er um, at her er talan um tilfeingi, ið onkursvegna skal koma øllum borgum til góðar. Landið skal ikki kunna diskriminera landsins borgarar, við at geva hesa ogn til nakrar ávísar samfelagsbólkar.
2. At fiskiloyvir skulu útlutast politiskt og ongin fríur marknaður skal vera, har øll kunnu bjóða seg fram. Hetta stríðir ímóti einari frælsari vinnu, har øll - í kapping - hava møguleika at sleppa uppí part.
3. At landið skal lata nøkrum útvaldum reiðarum ókeypis fiskiloyvir, sum tey so kunnu selja aftur. Tað kann als ikki góðtakast.
4. At lata loyvini koyra yvir nógv ár (7-9), sum merkir, at tey í veruleikanum ikki kunnu uppsigast, uttan við ognartøku, sum fer at kosta landinum stórar upphæddir. Tjóðarvirðir okkara mugu ikki avreiðast fyri altíð, soleiðis at privat fáa ognarrættin og kunna handla tey víðari sum teimum lystir.

Endaliga avreiðingin av fiskiloyvum er størsta álvarsmál, ið hetta Landsstýrið til dato hevur sett fram. Og vandamálið við hesum ætlanum er, at tá hetta er framt, ber ikki til at bakka. Tí er tað altumráðandi, at uppskotið, sum tað nú fyriliggur, ikki gerst veruleiki.

Landsstýrið hevur megnað at grivið djúpar gjáir millum føroyingar seinasta árið. Bæði bókstaviliga, við at økja um stættarmunin, men eisini í yvirførdum týdningi, við at kloyva fólkið í tvey. Tey sum eru fyri bondska og víttgangandi framferðarháttinum hjá Landsstýrinum og tey mongu, sum ynskja eina aðra kós fyri Føroyar.

Fyri fiskivinnutjóðina Føroyar, hevur nýggja fiskivinnulóggávan alt at siga fyri trúnna á, at hetta er eitt gott land at liva í. At her er gjøgnumskýgni og rættvísi og landsins størstu virðir verða umsitin soleiðis, at allir borgarir fáa part í ríkidøminum. Enn er talan um eitt uppskot og allir flokkar á Løgtingi eru umboðaðir í fylgibólki, ið skal finna semju um eitt endaligt uppskot. Vónandi ber til at røkka eini semju, ið øll kunnu liva við.

Hetta mál er tó so avgerandi fyri framtíðina hjá føroysku tjóðini, at óansæð úrslitið av politisku telvingini, má fólkið sleppa at tala. Ásannandi, at okkum vantar Stjórnarskipan, ið kann verja fólkið móti at Løgtingið samtykkir slíkar víttgangandi lógir, er tað einasta rætta, at leggja endaliga uppskotið út til fólkaatkvøðu. Íslendingar hava á fólkaatkvøðu júst sagt, at tey vilja leggja bond á sítt Alting, so tey ikki kunnu viðtaka mál um tjóðarognir, uttan at fólkið  sleppur til orðanna. Vit, fólkið í Føroyum, hava eisini uppiborið at verða spurd um hvussu vit ynskja at skipa fiskivinnuna í framtíðini.


í Havn 31.januar
Gunvør Balle
Tingkvinna