Svar uppá fyrispurning um miðnámsskúlar

Svar

upp á

skrivligan fyrispurning til Bjørn Kalsø, landsstýrismann í mentamálum, frá Gunvør Balle, løgtingskvinnu. Løgtingsmál nr. S-15/2012: Viðvíkjandi miðnámsskúlum.

Fyrispurningurin er soljóðandi:

1. Hvussu langt eru fyrireikingarnar av um- og útbyggingunum av miðnámsskúlunum á Kambsdali og í Klaksvík komnar?
2. Hvussu verða hesar verkætlanir samskipaðar?
3. Er ætlanin at gera felags verklagslóg fyri verkætlanirnar?
4. Hvørjar útbúgvingar verða á Kambsdali og hvørjar í Klaksvík frameftir?
5. Er støða tikin til bygnaðin, herundir leiðslubygnaðin, í miðnámsskúlunum í Klaksvík og Kamsdali?
6. Verða skúlarnir samskipaðir undir einari leiðslu ella fleiri?
7. Hvør er raðfestingin hjá landsstýrismanninum, tá umræður skúlabyggingar komandi tíðina?
8. Hvussu fer landsstýrismaðurin at tryggja, at miðnámsskúlarnir í Tórshavn hava nøktandi umstøður, til Skúladepilin í Marknagili er liðugur?

Svar

Ad. 1: Endaliga byggiskráin fyri um- og útbyggingina á Tekniska Skúla í Klaksvík verður eftir ætlan handað landsstýrismanninum fyrst í oktober. Eftir tað verður farið undir at bjóða verkætlanina út. Ætlanin er at fara undir at um- og útbyggja fyrst í komandi ári.

Eftir ætlan verður endaliga byggiskráin fyri um- og útbyggingina á miðnámsskúlanum á Kambsdali eisini handað landsstýrismanninum fyrst í oktober. Eftir tað verður farið undir at bjóða verkætlanina út. Ætlanin er at fara undir um- og útbyggingina fyrst í komandi ári.

Ad. 2: Verkætlanirnar verða samskipaðar við, at Mentamálaráðið leiðir fyrireikandi arbeiðið í báðum bygginevndunum saman við Landsverki.

Ad. 3: Verklagslógin fyri um- og útbyggingina av Tekniska Skúlan í Klaksvík er samtykt í Løgtinginum.

Verklagslógin fyri um- og útbyggingina á Kambsdali verður løgd fyri Løgtingið saman við fíggjarlógaruppskotinum í heyst.

Talan verður sostatt um tvær verklagslógir.

Ad. 4: Fyribils er ætlanin, at studentsútbúgvingin, HF-útbúgvingin, hægri handilsskúlaútbúgvingin og FHS- útbúgvingin skulu bjóðast út á Kambsdali, meðan HT-útbúgvingin, HF-útbúgvingin, yrkisúbúgvingarnar innan el, jarn, træ og matvøru og SIT útbúgvingar skulu bjóðast út á Tekniska Skúla í Klaksvík.

Men við nýggju breytaskipanini og nýggju eindarskipanini, ið verða settar í verk í næstum, verður eisini møguligt at seta á stovn nýggjar gymnasialar breytir og støðisútbúgvingar, umframt at lagt verður upp til samstarv millum skúlarnar í størri mun. Í tí sambandi er ætlanin, at aðrar útbúgvingar og breytir við tíðini fara at verða mentar.

Svar til sp. 5 og 6: Sum er, er talan um tríggjar skúlar við trimum sjálvstøðugum leiðslum. Talan er um Studentaskúlan á Kambsdali, Handilsskúlan á Kambsdali, ið er deild av Handilsskúlanum í Havn og Tekniska Skúla í Klaksvík.

Í samband við, at nýggja miðnámsskúlaskipanin verður sett í verk við skúlaársbyrjan í 2013 er ætlanin at skipa skúlarnar í størri eindir, at útbyggja samstarvið millum skúlarnar og at samskipa virksemið í størri mun, har tað kann gerast við fyrimuni. Arbeitt verður við hesum í løtuni, men enn er eingin endalig støða tikin til, hvussu bygnaðurin fer at síggja út.

Svar til sp. 7: Skúlabygging á miðnámsskúlaøkinum verður raðfest sera høgt komandi árini. Ætlanin er, at Skúladepilin í Marknagili skal standa liðugur í 2016, at um- og útbyggingarnar á Kambsdali skulu verða lidnar í 2014, og at um- og útbyggingarnar á Tekniska Skúla í Klaksvík skulu verða lidnar í 2015. Talan er um útbyggingar, ið fara at kosta meira enn hálva milliard krónur.

Svar til sp. 8: Higartil hevur við góðum vilja frá starvsfólki og næmingum borið til at tryggja nøktandi umstøður við at gera átrokandi ábøtur á gomlu bygningarnar og útvega eyka skúlastovur við at leiga, og í ávísum førum byggja út á skúlunum.

Væntandi fer framhaldandi at bera til at tryggja næmingum í miðstaðarøkinum “nøktandi” umstøður, til Skúladepilin við Marknagil fer at standa liðugur á sumri í 2016.

Vinarliga

Mentamálaráðið

Bjørn Kalsø

landsstýrismaður

Fyrispurningur til Bjørn Kalsø um fólkaskúlan

Munnligur fyrispurningur

til

Bjørn Kalsø, landsstýrismann í mentamálum

viðvíkjandi sparingum og bygnaðarbroytingum í fólkaskúlanum 

1.     Verður arbeitt við eini bygnaðarbroyting í fólkaskúlanum?

2.     Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at skipa framtíðar bygnaðin í fólkaskúlanum?

3.     Hvussu nógv kemur tað at kosta í hægri lønum í 2013, at sáttmálasettir lærarar koma inn ístaðin fyri tænastumenn og at læraralønirnar hækka?

Viðmerkingar:

Í uppskotinum til fíggjarlóg stendur fólkaskúlin til at halda somu játtan í 2013 og 2014 fyri síðani at minka í 2015. Hetta merkir í veruleikanum eina støðuga minking í játtanini til fólkaskúlan. Smbrt. sáttmálanum hækka læraralønirnar nakað, og á hvørjum ári fara tænastumenn úr skipanini og sáttmálasettir lærarar koma inn, har ta almenna skal rinda eftirlønina. Áhugavert er at vita hvussu nógvar milliónir í hægri lønarútreiðslum talan er um. Og harvið, hvussu nógv minnið upphædd er til eitt tað mest týðandi, nevniliga undivísingartímar, sum frammanundan eru alt ov fáir.

Tá játtanarkarmarnir vóru viðgjørdir í vár, tosaði landsstýrið um eina skúlanýskipan, men onki er frætt aftur frá hesum. Tí er tað sera áhugavert at fáa landsstýrismannin at útgreina, um hetta arbeiði er slept og um ikki, hvussu skúlanýskipanin so skal síggja út.

Í dag eru 54 fólkaskúlar í landinum, harav tríggir eru skipaðir sum frí/privatskúlar. Av teimum 51 fólkaskúlunum, hava 10 skúlar færri enn 10 næmingar og 17 skúlar færri enn 50 næmingar. Tað er eyðsæð, at so smáir skúlar, hava verri møguleika at geva næmingum eins góða og fjølbroytta frálæru og skúlagongd sum heild, sum næmingar í størri skúlaeindum fáa. Somuleiðis er tað eyðsæð, at hetta er ein sera dýrur bygnaður.

Um rætt verður borið at, er ongin ivi um at fólkaskúlin kann rekast bíligari enn hann er í dag. Men tað ber ikki til bert at skerja játtanina á hvørjum ári uttan at taka neyðuga tunga takið við at fremja ein skúlanýskipan.

Á Løgtingi, 9. Oktober 2012

Gunvør Balle

Løgtingskvinna

Munnligur fyrispurningur um skerjing av Námi, játtanini til Tónleik og Sang og Mentanargrunnin

Munnligur fyrispurningur

til

Bjørn Kalsø, landsstýrismann í mentamálum

viðvíkjandi skerjing av Mentanargrunninum, Námi og játtanini til Tónleik og Sang

1.     Hvøjrar mentanarpolitiskar hugsjónir liggja aftanfyri ógvusligu skerjingina av Mentanargrunninum?

2.     Hvussu ætlar landsstýrismaðurin at tryggja skúlanæmingum dagført, føroyskt undirvísingartilfar, tá Nám verður skorið?

Viðmerkingar:

Ad 1: Mentanargrunnurin er arbeiðsgevari hjá teimum sum royna at virka sum yrkislistafólk. Vit eru so ómetaliga rík í hesum landinum, at her eru so nógv listarliga gávaði fólk, sum við sínum listaframsýningum, filmum, sjónleiki, konsertum og bókaútgávum megna at inspirera okkum og støðugt taka okkum á bóli.

Men við teimum ætlanum, ið liggja fyri framman, verður langt ímillum listarligu upplivingarnar í framtíðini. Tí ongin ivi er um, at tað er játtanini til Musikkskúlan, til Tónleik og Sang og til Mentanargrunnin, ið hava tryggjað okkum allar hesar listaupplivingar. Hesar kontur verða skornar inn á bein, og allarharðast skal Mentanargrunnurin skerjast. Hetta er ein játtan, sum frammanundan er so óendaliga lítil og verður togað sundur millum frítíðarítriv og yrkislist. Mentanargrunnurin fær 20% minnið at luta út til okkara frammanundan forarmaðu listafólk. Hetta er lutfalsliga tann allarstørsta skerjingin, sum nøkur konto er útsett fyri í allari fíggjarlógini.

Tí er tað sera áhugavert at fáa at vita, hvørjar mentanarpolitiskir hugsjónir liggja aftanfyri eina so greiða niðurraðfesting av tí arbeiði, ið Mentanargrunnurin stuðlar.

Ad 2: Nám er fremsti veitari til føroyska skúlaverkið, tá ið tað viðvíkur undirvísingartilfari.

Mentamálaráðharrin frøist uttan iva nú um ta nýggju avtaluna, ið júst er gjørd millum føroyskar og danskar myndugleikar, har lesandi við føroyskari miðnámsútbúgving nú lúka upptøkutreytirnar, um tey hava føroyskt mál á A stigi

Men tá bæði Mentanargrunnurin verður skorin so meint og Nám somuleiðis, so verður enn minnið útgivið á føroyskum. Tvs at vit  fáa enn torførari við at geva miðnámsskúlanæmingum føroyskar skaldsøgur og skúlabøkur at lesa, soleiðis at teir fáa eitt nóg dygdargott innihald í føroyskt á A stigi.

Um onki verður givið út á føroyskum, so mennist málið ikki. Tað er tí alneyðugt, at vit hava nakrar bøkur at lesa. Tað finnast næstan ikki ungir rithøvundar í Føroyum í dag og av tí sama er lítið og onki til av ungdómsskaldskapi og lítið verður týtt til børn og ung av samtiðar bókmentum. Tí áttu hesar játtanir heldur at verið styrktar. Landsstýrismaðurin verður biðin um at greiða frá, hvussu vit fáa ment føroyska málið og føroyskt undirvísingartilfar, tá hesar týðandi játtanir verða skerdar.

Á Løgtingi, 9. Oktober 2012

Gunvør Balle

Løgtingskvinna

Fíggjarlógin og listin

Fyri tíðina lesa vit Harry Potter og Vitramannasteinurin saman við dóttrini um kvøldarnar. Tað er næstan við andakt at man heldir í einari føroyskt týddari bók ella eini nútíðar skaldsøgu, skrivað av føroyskum rithøvunda. Tí tað er so syrgiliga sjáldsamt. Í vikuskiftinum fara vit til eina uttan iva bergtakandi heystkonsert hjá Symfoniorkestrinum. Og í síðstu viku breggjaði landsstyrismaðurin sær av, at hann var á Bókamessu í Gøteborg har føroyskar bókmentir sluppu uppí part millum tey stóru norðurlendsku verkini. Og eg kundi hildið áfram og ramsa upp allar tær mongu listaframsýningarnar, sjónleikirnar, konsertirnar og føroysku bókmentirnar, ið hava rørt okkum og tikið okkum av bóli bara seinasta árið.

Men við teimum ætlanum, ið liggja fyri framman, verður langt ímillum listarligu upplivingarnar í framtíðini. Tí ongin ivi er um, at tað er játtanini til Musikkskúlan, til Tónleik og Sang og til Mentanargrunnin, ið hava tryggjað okkum allar hesar listaupplivingar. Hesar kontur verða skornar inn á bein, og allarharðast skal Mentanargrunnurin skerjast. Sum frammanundan er so óendaliga lítil og verður togaður sundur millum frítíðarítriv og yrkislist. Hann fær 20% minnið at luta út til okkara frammanundan forarmaðu listafólk. Hetta er lutfalsliga tann allarstørsta skerjingin, sum nøkur konto er útsett fyri í allari fíggjarlógini.

Eg havi hug at spyrja mentamálráðharran hvussu hann kann gera hetta? Hvat hugsar man fyri sær, tá man høggur so ógvusliga út eftir hesum einasta stað, har listafólk hava møguleika fyri at fáa eina lítla samsýning fyri sítt arbeiði?

Andstøðan verður støðugt skýrd at vera neilig og lítið konstruktivt. Eg vildi veruliga fegin verið jalig nú vit viðgera fíggjarlógina, og eg skal eisini koma aftur til nøkur góð ting ið eru. Men eg má siga tað, at tá andstøðan er tikin so lítið uppá ráð í øllum stórmálum - td forskatting av pensjónum, flatskatti, avtøku av týðandi landsstovnum -  og tá øll okkara uppskot verða kveistraði til viks, so er ilt at skilja hví júst vit skulu vera tey einastu íð eru jalig og konstruktiv. Hetta seinasta árið er tað ikki dagur, at eg ikki tosi við fólk, sum eru ørg og uppgevandi, av at síggja ta niðurlaging, ið er farin fram síðan hendan samgongan tók við. Og eg eri samd við teimum. Havi eg so ikki skyldu til at tala at?

Fíggjarlógin fyri 2013 er enn eitt høgg móti vælferðar- og vitanarsamfelagnum og móti tí skapandi stættini og listini. At niðurleggja ein so týðandi stovn sum landsbankan er púra ógrundað, tað er skelkandi og eg fái meg ikki at trúgva at Løgtingið fer at taka undir við tí. Saman við ógvusligu skerjingini av  Mentanargrunninum, er signalið ikki til at fara skeivur av. Okkum tørvar ikki listafólk og tað skapandi fólki og vit vilja tippa tær kritisku røddirnar ímillum okkum. Eg kann ikki skilja tað annaleiðis.

Mentanargrunnurin
Eg fari at smalka sjónarringin eina løtu, og tosa eitt sindur um Mentanargrunnin og hansara týdning, tí tað sýnist sum tað er stórur tørvur á at greiða frá og upplýsa tingfólk um hesi viðurskifti. Mentanargrunnurin er arbeiðsgevari hjá teimum sum royna at virka sum yrkislistafólk. Vit eru so ómetaliga rík í hesum landinum, at vit hava so nógv, ið hava evnini at inspirera eina heila tjóð. Men tað krevur, at vit hava stuðulsorðningar sum Mentanargrunnin.

Vit kunnu spyrja hvønnannan, hví vit halda tað er gott at búgva í Føroyum? Fyri mín part - og eg eri ikki einsamøll - er okkara lista og mentaumhvørvi nakað av tí, ið ríkar og rørir meg mest í gerandisdegnum. og eg veit at tað eru nógv, nógv við mær ið fegin vilja gjalda skatt fyri at njóta og uppliva tað sum okkara listafólk ríka okkum við. Tí vit fáa tað fleirfold aftur.

Tá ein rithøvundur td fer til arbeiðis, hevur hann ikki eina skrivstovu ella eitt arbeiðspláss at fara til. Og tvs har er heldur ongin løn sum tikkar inn hvønn mánað. Tað er her at landið kemur inn í myndina sum arbeiðsgevari hjá rithøvundanum og bjóðar honum eitt tíðaravmarkað starv fyri at skriva eina bók td. Mentanargrunnurin umsitur hesar pengar og kann sammetast við arbeiðsgevaran, sum letur pengar í ásetta tíð fyri at fáa eitt arbeiði gjørt.

Ein málari kann sum oftast selja sín málning. Men rithøvundar kunnu aldrin liva av sínum bókum, tí vit eru eitt so avmarkað landafrøðiligt og málsligt øki. Og tað sum rithøvundurin skapar, er so ótrúliga týðandi fyri málið.

Mentamálaráðharrin frøist uttan iva nú um ta nýggju avtaluna, ið júst er gjørd millum føroyskar og danskar myndugleikar, har lesandi við føroyskari miðnámsútbúgving nú lúka upptøkutreytirnar, um tey hava føroyskt mál á A stigi. Kravið um danskt mál á A-stigi fellur sostatt burtur. Men um onki verður givið út á føroyskum, so mennist málið ikki. So vit mugu for hundan geva okkara ungdómi og skúlanæmingum nakrar bøkur at lesa! Tað finnast næstan ikki ungir rithøvundar í Føroyum í dag og tí er so at siga ongin ungdómsskaldskapur! Og lítið og onki verður týtt til børn og ung av samtiðar bókmentum. Tað ber ikki til at blíva við bara at lesa Martin Joensen og Heðin Brú. Alla virðing fyri teirra skaldskapi, sum vit sjálvsagt skulu halda fram at lesa, men vit mugu bjóða ungdóminum samtíðar bókmentir. Og her er áttu vit heldur at styrkt Mentanargrunnin og aðrar játtanir, ið stuðla undir fleiri týðingum og bókaútgávum.

Branding
Vit tosa nógv um branding og ferðavinnan hevur fingið økta játtan. Tað frøist eg stórliga um. Men er tað ikki fyri ein stóran part tann føroyska mentanin, sum ferðafólk koma higar at uppliva? Bestu ambassadørar fyri Føroyar eru Føroyska fótbóltslandsliðið, Pál Joensen, okkara ÍSB svimjarar, tónleikarar sum Týr, Teitur, Eivør o.f., listafólk sum Mikines, Tróndur Patursson o.o., rithøvundar sum William Heinesen, Jørgen Frantz o.a.
Men hesi kunnu ikki liva og virka um ikki ein stovnur sum Mentanargrunnurin og aðrar slíkar stuðulsjáttanir eru til taks. Orsøkin til at tey skara framúr og eru dugnaligari enn øll onnur, er at tey eru yrkislistafólk, tey hava valt at brúka alla sína tíð uppá at skapa, men eisini tey mugu hava tak yvir høvdið og breyð á borðið.

Og hvat er tað sum ger, at vit sjálvi og onnur bergtakast av Føroyum? Tað er málið, mentanararvurin og tað nýggja sum vit skapa, herundir listin. Um vit ikkki stuðla okkara samleika, er einki eftir hjá okkum sjálvum og øðrum at virðismeta.

Í gjár sendi LISA (meginfelagið hjá listafólkafeløgnunum eitt alment mótmælisskriv út, har tey siga:
“Við hesari skerjing hevur mentamálaráðharrin ikki bert skorið í einari játtan, ið er alt ov lítil
frammanundan, men hevur samstundis givið eitt ófrættakent politiskt signal. Hetta kemur ikki
undir sparing, men er ein beinleiðis politiskt útmelding um, at landsstýrismaðurin sjálvur vil
fara niður í smálutir um hvørjar verkætlanir skulu fremjast. Hetta er beinleiðis stýring av mentan og list, og tað hoyrir ikki heima í einum demokratiskum samfelag.

Eitt annað sum eg eri sera hørm um, sum ikki er at síggja í fíggjarlógini, er Eftirskúlin. Tað er so týðandi fyri fólkavøksturin at vit fáa sett ein føroyskan eftirskúla á stovn, helst í Suðuroy. Men hann er als ikki partur av nøkrum langtíðarætlanum hjá samgonguni. 

Annars vil eg siga, at eg gleðist um at miðnámsskúlarnir halda tørn, sjálvt um vit vita, at tá man tekur nógv fleiri næmingar inn, merkir tað, at so eru minnið pengar til menning av øðrum tænastum. M.a lektiuhjálp og eftirútbúgving av lærarum osfr. 

Og sum fleiri hava verið inni á, so frøist eg stórliga yvir at okkara mentanararvur er raðfestur. Tann føroyski dansurin og varðveitsla av mentanarsøguligum skipum hava fingið sína egnu játtan. At ein játtan verður tøk at gera fleiri av okkara gomlu deksbátum og sluppum siglingarfør, hevði eisini verið upplagt at haft við sum eitt tilboð til eina náttúru og tilfeingis - ella sjóvinnu - breyt á Eftirskúlanum í Suðuroy. Har næmingar høvdu kunnað fingið ómetaliga gleði og læru av at sloppið at roynt seg umborð á slíkum førum.

So gleðist eg veruliga um eitt fínt átak við einum miðnámstilboðið til børn við asperger/autismu. Hetta er eitt stig á leiðini, til at vit ikki missa hesar familjur av landinum, ið ofta mugu flyta, tí vit ikki kunnu veita nøktandi tilboð til tey børn, ið hava serligar avbjóðingar.

Soleiðis steðga vit fráflytingini

Í tí dagliga kjakinum um samfelagsviðurskifti og politikk, hevur tónin ofta hug at gerast nakað neiligur og vónleysur, og tað kann skapa eina skeiva mynd av, hvussu tað er at búgva í okkara landi.  Eg detti meir enn so í felluna, at halda at alt er strævið og vónleyst her heima, men tað er stórt sæð bara tá eg hyggi á tann politiska pallin at hesi herindi koma yvir meg. Lukkutíð, er tað ein rúgva, ið ger, at tað er serstakliga deiligt at búgva og virka í Føroyum.

Eitt nú er tann føroyski gerandisdagurin rættiliga stress-leysur og her er friðsælt, vinarligt og trygt hjá øllum at búgva. Nærleikin til náttúruna, sum bjóðar okkum ókeypis sálarbót hvønn dag í árinum, er eitt annað. Og kenslan av at hoyra til og at vera partur av eini serstakari og ríkari mentan, er somuleiðis við á pluss-síðuni. Og til hetta hoyrir eisini, at tað er lætt at koma til orðanna í Føroyum og fáa síni sjónarmið fram. Og tí er tað í stóran mun upp til ein sjálvan um man vil hava ávirkan og broyta tey viðurskifti, ein ikki er nøgdur við.

Og tað er alt møguligt annað sum er cool, serstakt og virðismikið í okkara landi, sum átti at gjørt, at Føroyar standa seg væl í kappingini um hvar fólk velja at búseta seg. Nakni veruleikin er tíverri tann, at vit missa burturav fólkinum og støðugt gerast færri. Serliga eru tað kvinnurnar, ið velja Føroyar frá. Vit vita í stóran mun hvørji átøk skulu gerast fyri at venda gongdini. Nøkur eru heilt ítøkilig, onnur taka longri tíð og krevja hugburðsbroytingar.

Tað eru tríggir málbólkar, vit mugu arbeiða við:

Bólkur 1. Teir samfelagsbólkar, ið hava trupult við at liva eitt virðiligt lív í Føroyum. Vit hava fyrst og fremst ábyrgd av at taka okkum av teimum, ið longu búgva her, og sum gjarna vilja vera verandi her. Orsakað av ymsum truplum umstøðum eru tað fleiri, ið umhugsa at flyta ella longu eru flutt av landinum. Her er ofta talan um familjur í trongum fíggjarkorum, men eisini um aðrar samfelagsbólkar, hvørs møguleikar og rættindi ikki eru eins góð og í grannalondunum.

Nakrar ítøkiligar loysnir til at fyribyrgja at hesi flyta av landinum:

-   Fjøltáttaðir bústaðir. Umstøður mugu skapast fyri at Húsalánsgrunnurin kemur at virka eftir ætlan beinanvegin! Soleiðis at gongd kemur á at byggja luta- og leiguíbúðir, og harvið bjóða fólki eitt bíligari íbúðar-alternativ.

-    lægri MVG á matvørum

-    umleggja skattaskipanina, so tey lægru - og miðalløntu fáa størri lut í skattalættanum

-    Nógvar familjur við børnum, ið hava serligar avbjóðingar, noyðast at flyta av landinum fyri at børn teirra fáa eitt nóg gott tilboð. Her eiga vit at styrkja Sernám og sertilboðini í skúlunum, so tey mennast útfrá teirra førleikum. Somuleiðis eiga vit at víðka um bústaðarmøguleikarnar hjá hesum børnum og ungu. Vit hava hvørki ráð at missa hesi børn ella foreldur og systkin teirra.

-    Tey samkyndu hava gjørt vart við síni ynski um skrásett parlag. Hesum eiga vit at loyva, so hetta ikki er ein orsøk til at velja Føroyar frá.

Bólkur 2. Tey ungu, ið fara undir útbúgving: Vit mugu skapa fleiri útbúgvingartilboð, so færri ung fara av landinum so tíðliga at útbúgva seg. Tað er sunt og neyðugt fyri okkara unga fólk, at tey fara út í heim eitt tíðarskeið. Men tað er próvfast, at jú fyrr fólk flyta burtur, jú minni sannlíkindini fyri at tey koma aftur at seta búgv.

Nakrar ítøkiligar loysnir til at fáa hendan bólk at vera verandi longur í Føroyum:

-    Menna Setrið, herundir skapa umstøður fyri at okkara einasta universitet kann savnast og húsast á einum stað við einum samlandi campus bygningi og -umhvørvi. Verandi útbúgvingar á Setrinum skulu styrkjast og nýggjar útbúgvingar støðugt bjóðast út eins og møguleikin at lesa gjøgnum fjarlestur skal bjóðast fram.

-    Menna Vinnuháskúlan til ein altjóða Maritiman Depil, sum eisini kann lokka útlendingar til Føroya at lesa. Sjóvinnukunnleiki og -útbúgvingar er ein av okkara fremstu førleikum, her hava vit allar fortreytir fyri at bjóða okkum fram.

-    Styrkja aðrar miðallangar handils- tekniskar, fiskivinnu og kreativar útbúgvingar.

-    Byggja lestraríbúðir, so tey lesandi kunnu flyta heimanifrá og fáa eitt hóskandi bústaðartilboð. Tað skapar nógv størri hug til at fara undir lestur í Føroyum.

-    Skipa ein Føroyskan Eftirskúla. Eini 130-150 ung fara á hvørjum ári til Danmarkar á eftirskúla, tey halda ofta áfram á miðnámi í DK. Hjá mongum verður hugurin at leggja sína framtíð uttanfyri Føroyar gróðursettur hetta árið. Eisini verður ein føroyskur eftirskúli lokkandi hjá føroyskum útiseta-børnum, sum kanska gerast framtíðar íbúgvar í Føroyum. Tí er eitt eftirskúlatilboð heilt átrokandi.

Bólkur 3. Føroyingar uttanlands. Her snýr tað seg bæði um tey, ið hava hug at flyta heim og um tey, ið ynskja at pendla millum Føroyar og arbeiðsstað uttanlands ella øvut.

Nakrar ítøkiligar loysnir til at fáa hendan bólk at flyta heim:

-    Fjøltáttaðir bústaðir. Øll hava ikki hug ella møguleika at keypa dýr hús beint sum tey eru flutt heim. Tí hevur eisini hesin bólkur stóran tørv á leigu- og lutaíbúðum.

-   Skapa fleiri vitanar-arbeiðspláss: Her skal meir peningur játtast til gransking og til útbúgvingarstovnarnar, tí hægri lærustovnar skapa arbeiðspláss og granskingarstørv. Og økt gransking skapar nýggjar vinnur.

-    Vinnumenningarskipanir, td betri atgongd til váðafúsan kapital og íverksetaraskipanir.

-    Broyta ALS, soleiðis at nýútbúnir, arbeiðsleysir føroyingar, kunnu flyta heim og fáa rætt til útgjald frá ALS.

-   Broyta barsilskipanina, soleiðis at føroyingar ið flyta heim og eru í barnsburðar- farlovyvi, hava rætt til at fáa útgjald frá barsilsskipanini.

-    Kanna tørvin fyri at byrja eina beinleiðis flogferðaleið millum Føroyar og London og møguliga til onnur grannalond. Um tað vísir seg, at fleiri høvdu flutt heim, tí tey kunnu pendla, kundi tað almenna stuðla eini slíkari rutu.

So eru nógv, nógv onnur minnið ítøkilig, men minst líka neyðug tiltøk, ið skulu til. Lykilin at menna okkara samfelag til at verða eitt framkomið nýmótans samfelag er gjøgnum útbúgving, gransking, innovatión, mentan og økt altjóða samstarv. Vit skulu skapa eitt framsøki umhvørvi við greiðum visjónum fyri hetta samfelagið, ið dregur ung og vælútbúgvin fólk higar.

Eitt av týdningarmestu - og truplastu - átøkunum, er at fáa eina fiskivinnu nýskipan, so vit fáa tann búskaparvøkstur, ið høvuðsvinnan eigur at skapa. Tað, at livistøðið er lægri í Føroyum enn í grannalondunum, er ein høvuðsorsøk til at fólk velir Føroyar frá. Eisini eiga vit at fokusera nógv meira á javnstøðu spurningin, tí tað er ein sera álvarsligur trupulleiki at serliga kvinnurnar velja Føroyar frá. Tí mugu vit hugsa javnstøðu inn í øll politisk átøk og arbeiða fyri at gera Føroyar spennandi fyri kvinnurnar.

Tjóðveldi fer at leggja ein fólkavøkstur-pakka fram á Løgting hesa tingsetuna, sum umfatar fleiri av omanfyri nevndu átøkum.

Gunvør Balle
tingkvinna
Tjóðveldi

Fyrispurningur til Bjørn Kalsø um miðnámsskúlar

Skrivligur fyrispurningur
til Bjørn Kalsø, landsstýrismann í mentamálum um miðnámsskúlar

1.  Hvussu langt eru fyrireikingarnar av um- og útbyggingunum av miðnámsskúlunum á Kambsdali og í Klaksvík komnar?
2.  Hvussu verða hesar verkætlanir samskipaðar ?
3.  Er ætlanin at gera felags verklagslóg fyri verkætlanirnar ?
4.  Hvørjar útbúgvingar vera á Kambsdali og hvørjar í Klaksvík framyvir ?
5.  Er støða tikin til bygnaðin, herundir leiðslubygnaðin, í miðnámsskúlunum í Klaksvík og Kamsdali
6.  Verða skúlarnir samskipaðir undir einari leiðslu ella fleiri ?
7.  Hvør er raðfestingin hjá landsstýrismanninum tá umræður skúlabyggingar komandi tíðina ?
8.  Hvussu fer landsstýrismaðurin at tryggja, at miðnámsskúlarnir í Tórshavn hava nøktandi umstøður til Skúladepilin í Marknagili er liðugur ?

Viðmerkingar
Samgongan játtaði í vár, at seta 36 milliónir av komandi fimm árini til at útbyggja Tekniska skúla Í Klaksvík. Í lógaruppskotinum stendur stutt, at talan er um at hýsa matvøru- yrkis - miðnáms og maritimar útbúgvingar. Nógvar atfinngar hava verið um, at hetta vóru nógvir pengar at játta til so leysar orðingar og manglandi ítøkiligar ætlanir. Í viðmerkingunum til lógaruppskotið stendur, at ein arbeiðsbólkur lat táverandi landsstýriskvinnuni eitt tilmæli á vári í 2011. Høvuðstilmælið er: “At gjørd verður ein heildarætlan fyri útbúgvingarøkið í Klaksvík, og at henda verður samskipað við eina ætlan fyri Eysturoy.

Somuleiðis var peningur játtaður til útbygging av Miðnámsskúlanum á Kambsdali. Andstøðan hevur aftur og aftur víst av á týdningin av at útbygging og framtíðar rakstur av hesum báðum skúlum verður samskipaður, m.a við somu leiðslu og at felags verklagslóg verður gjørd fyri útbyggingunum. Eisini er sera umráðandi at fáa at vita hvørjar útbúgvingar skulu bjóðast fram í Klaksvík og á Kambsdali, tí hetta tykist heilt ógreitt.

Trupulleikin er, at spurningurin um hvussu vit skipa miðnámsskúlaøkið í framtíðini, er als ikki viðgjørdur yvirskipað. Ongar niðurstøður og heldur onki politiskt kjak hevur verið um hvar miðnámsskúlar/deplar skulu vera í landinum og hvørjar útbúgvingar ymsu skúlarnir skulu bjóða. Henda politiska viðgerð er alneyðug, fyri at tryggja semju soleiðis at landsstýrismaðurin kann taka haldgóðar avgerðir.

Tað hevur stóran týdning at vit fyrst gera tað grundleggjandi arbeiði: Hvørjar útbúgvingar hava vit tørv á, hvussu vilja vit skipa tær, hvørjum støði skulu tær vera á, hvørjar førleikar tørvar samfelagið og vinnan osfr. Tvs innihald og fakligheit fyrst. Næst kemur so: Hvussu nógvar eindir og deplar skulu vera í landinum innan ymsu útbúgvingarnar. Við komandi miðnáms- og tekniska deplinum í Marknagili í Havn kunnu vit staðfesta, at ein slíkur depil kemur at liggja í Havn. So er náttúrligt at vit leggja til rættis, hvussu restin av landinum fær sama miðnámsskúlatilboð. Hetta má viðgerast yvirskipað politiskt, tvs bæði viðv. innihaldi og at tryggja at næmingar kring alt landið hava sama møguleika.

Tá vit eru vorðin samd um tey grundleggjandi viðurskiftini, kunnu vit gera upp um verandi bygningar eru nøktandi ella ikki. Og so hvar er tørvur á at byggja nýtt ella byggja aftrat.

Tí hevur tað stóran almennan áhuga og stóran samfelagsligan týdning, at landsstýrismaðurin ger greitt hvussu útbygging av miðnámsskúlaøkinum skal skipast og raðfestast komandi tíðina. Somuleiðis er neyðugt at fáa greiðu á, hvussu verandi miðnámsskúlar (her verður serliga hugsað um Tekniska Skúla í Havn og Studentaskúlan í Hoydølum) kunnu tryggjast góðar umstøður hesi árini til Skúladepilin í Marknagili verður tikin í nýtslu.

Á Løgtingi, 3. september 2012

Gunvør Balle
Løgtingskvinna fyri Tjóðveldi

Bjørn Kalsø svarar spurningum um Kringvarpið

Svarið frá landsstýrismanninum gevur mær ikki stórar vónir um at NÙ verður barna- og mentanartilfar raðfest, og NÚ verður farið undir at framleiða meir føroyskt

tilfar og NÙ verður virksemið savnað undir einum taki.

Svar upp á skrivligan fyrispurning frá Gunvør Balle, løgtingskvinnu, til Bjørn Kalsø, landsstýrismann í mentamálum. Løgtingsmál nr. S-6/2012: Viðvíkjandi Kringvarpi Føroya.

Fyrispurningurin er soljóðandi:

1.     Hevur landsstýrið nakra ætlan ella visjón fyri Kringvarpið?

2.     Hevur landsstýrið nakra ætlan um at skipa eitt føroyskt Kringvarp, har keypt tilfar í minsta lagi verður tekstað ella viðgjørt á føroyskum? 

3.     Hvat hevði tað kostað at teksta (ella viðgjørt á føroyskum) alt keypt útlendskt tilfar í Sjónvarpinum?

4.     Hevur landsstýrið nakra ætlan fyri at styrkja mentanartilfar og barna- og ungdómstilfar í Kringvarpinum?

5.     Kann tað góðtakast, at Dagur og Vika verður tikin av skrá í nógvar vikur?

6.     Ætlar landsstýrismaðurin at taka stig til, at hetta ikki hendir aftur, og uppraðfesta tíðindasendingar í Kvf?

7.     Metir landsstýrismaðurin, at Kringvarpið livir upp til sínar skyldur, sum eru avtalaðar í Public Service sáttmálanum

8.     Nær er samanleggingin av sjónvarpinum og útvarpinum endaliga liðug, tvs nær verður alt virksemið hjá Kringvarpi Føroya savnað undir einum taki?

9.     Hvørja støðu hevur landsstýrismaðurin til at selja bygningin í M.A. Vinthersgøtu?

10.  Hvussu nógv hevur bygningurin í M.A. Winthersgøtu kostað at reka hesi 7 árini síðan samanleggingina?

11.  Verður arbeitt við nøkrum byggiuppskotum um útbygging í Sortudíki?

12.  Ætlar landsstýrismaðurin at eftirmeta samanleggingina av stovnunum?

Svar

Ad. 1: Ætlan og visjón landsstýrisins fyri Kringvarp Føroya at síggja aftur í hesum trimum skjølum:

1)    Í løgtingslógini um kringvarp frá 2006 við seinni broytingum

2)    Í galdandi public service-sáttmála millum Kringvarp Føroya og Mentamálaráðið frá 2010, og

3)    Í samgonguskjalinum frá 2011

Eg kann leggja aftrat, at public service-sáttmálin er eitt amboð til yvirskipað at seta í kortið endamál og virksemi og at røkka ymsum málum. Fyrsti sáttmáli kom í gildi 1. januar 2011 og varð eftirmettur í mai 2012. Ætlanin við hesum er, at Mentamálaráðið í samstarvi við Kringvarpið skal menna tænasturnar í kringvarpinum og bera so í bandi, at til ber at liva upp til allar tær skyldur sum stovninum eru álagdar.

Í samgonguskjalinum er ásett, at ein heildarmeting skal gerast av Kringvarpi Føroya, og at lógarverkið skal endurskoðast. Hetta arbeiðið er ikki byrjað enn.

Ad. 2: Flestu sendingarnar í útvarpinum hjá Kringvarpinum eru føroyskar, og málið er eisini, at vaksandi partur av útlendska tilfarinum í sjónvarpinum hjá Kringvarpinum verður tekstað ella viðgjørt á føroyskum. Í hesum sambandi kann vera víst til public service-sáttmálan. Har sagt verður at:

Størsti parturin av tilfarinum, ið verður sent í sjónvarpinum, er útlendskt. Barnasendingar eru týddar til føroyskt ella hava føroyska talu. Harafturímóti er ikki vanligt, at sendingar til vaksin verða tekstaðar til føroyskt. Sjónvarpið er sostatt fyri ein stóran part grundað á annað mál enn føroyskt. Málið er oftast danskt ella enskt/amerikanskt. At byrgja fyri teimum fylgjum, hetta hevur við sær, eigur útlendskt tilfar, innan ásettar karmar, at verða ljóðsett við føroyskari talu ella tekstað á føroyskum máli. Hetta fer væntandi at gera tað, at føroyingar fara at lesa nógv meiri tekst á føroyskum, og hetta kann vera við til at bøta um lesiførleikan, serstakliga hjá unga ættarliðnum.

Ad. 3: Sambært upplýsingum úr Kringvarpinum er hesin spurningurin torførur at svara neyvt. Orsøkin er, at kostnaðurin at týða er ógvuliga ymiskur í mun til, um tað er barnatilfar, undirtekstir ella tala (tvs við sjónleikarum, sum leggja rødd til), tilfar til vaksin úr donskum, enskum ella øðrum máli, um handrit er við o.s.fr. Sambært teimum upplýsingum, sum Mentamálaráðið hevur fingið úr Kringvarpinum ber ikki til neyvt at meta um, hvat tað hevði kostað, at týtt alt tilfarið, sum Kringvarpið sendir í Sjónvarpinum við so stuttum skotbrái. Men tað er greitt, at hetta hevði kostað nógv.

Ad. 4: Public service-sáttmálin raðfestir hetta tilfar og setir samstundis krøv til dygdargott tilfar til børn og ung. Sáttmálin er yvirskipaða stýringaramboðið, men tað er stjórin í Kringvarpi Føroya, ið hevur ábyrgdina av og leggur dagliga programmpolitikkin til rættis. Tá public service-sáttmálin verður eftirmettur, er høvi sjálvsagt at meta um yvirskipaðu ásetingarnar um hetta tilfar.

Nevnast kann, at í samgonguskjalinum stendur, at framleiðsla av margmiðlatilfari (spølum, videofilmum o.ø.) til børn eigur at verða stuðlað. Hóast hetta ikki er beinleiðis tengt at Kringvarpinum, er hetta ein gongd leið til eisini at økja um mongdina av tilfari á føroyskum máli.

Ad. 5: Tá Dagur og Vika varð tikin av skrá fyrr í summar, gav eg til kennar, at eg ikki helt, at tað kundi góðtakast, at tíðindasendingin varð tikin av skrá. Og eg meini framvegis, at tað er óheppið ikki at røkja hesa skyldu til fulnar.

Ad. 6: Víst verður til public service-sáttmálan  og til ábyrgdina hjá kringvarpsstjóranum at skipa so fyri, at ásetingarnar í sáttmálanum verða fylgdar.

 

Ad. 7: Sum ásett í public service-sáttmálanum, hevur kringvarpsstýrið latið eina frágreiðing um virksemið í fyrsta árinum við public service-sáttmála. Frágreiðingin er eitt amboð til at bøta um viðurskifti ávegis í sáttmálatíðarskeiðinum. Fyrsta frágreiðingin vísir á, hvussu skyldurnar eru hildnar, og hvussu Kringvarpið ætlar at røkka ásettum málum í tíðarskeiðinum. Yvirskipað er lætt at siga, at Kringvarpið ikki hevur hildið allar skyldur, men eg meti, at arbeitt verður fram ímóti at røkka málunum innan fyri teir karmar, sum eru. Nú nýggjur stjóri hevur tikið við leiðsluni í Kringvarpinum fyri kortum, er eisini rættast at geva honum høvi at seta sín dám á skránna.

Ad. 8: Eitt av endamálunum við samanleggingini var at savna alt virksemið undir einum taki. Tað hevði tí verið eitt stórt framstig um hesin møguleikin varð framdur í verki. Nær hetta verður veruleiki, tori eg ikki at siga í dag. Hetta er ein spurningur um fígging og raðfesting millum nógv átrokandi mál.

Ad. 9: Eg meti, at tað hevði verið skilagott at selt ognina við tí endamálinum, at sølupeningurin kundi verið brúktur til at vera við til at fíggja nýbygging í Sortudíki, so ynskiliga fysiska samanleggingin kann fara fram. Mentamálaráðið hevur kannað henda møguleika, men hevur fingið at vita úr Fíggjarmálaráðnum, at sølupeningurin ikki kann markast til ávíst endamál. Men eg havi framvegis sum mál, at virka við til at ein slík loysn kundi verið møgulig.

Ad. 10: Tølini niðanfyri vísir árliga kostnaðin fyri M.A. Winthersgøtu frá 2006-2011,

	2006	2007	2008	2009	2010	2011
M.A.Wintersgøta	1.107	1.025	1.116	1.076	1.062	855

Hesi árini hevur tað kostað tilsamans 7,7 milliónir krónur at reka bygningin. Verður raksturin í 2005, sum ikki varð skrásettur á sama hátt, lagdur omaná, er talan um ein kostnað, sum er tilsamans uml. 8.7 milliónir kr.

Ad. 11: Arbeitt verður við einum byggiuppskoti í 4 stigum. Lagt er upp til, at fyrsta stig í stóran mun kann verða fíggjað av sølupeninginum av bygningunum í M.A. Winthersgøtu, treytað av, at  prísásetingin á uml. 15 mió. kr. heldur.

Ad. 12: Í hesum sambandi verður víst til svarið upp á 1. spurningin, har víst verður á, hvat samgonguskjalið sigur um kringvarpsspurningin í síni heild. Har er ásett, “at ein heildarmeting skal gerast av Kringvarpi Føroya, og at lógarverkið skal endurskoðast”. Í hesum liggur eisini, at ein eftirmeting av samanleggingini skal verða gjørd, og at hon skal verða gjørd í hesum samgongutíðarskeiðnum.

Vinarliga

Mentamálaráðið

Bjørn Kalsø

landsstýrismaður